Alexandria

Handtastelijkheden

2010-01-13T09:07:00.004+01:00

Vorig jaar is internationaal niet alleen de publicatie van On the Origin of Species herdacht. Ook hebben met name blinde en slechtziende mensen over de hele wereld de tweehonderdste verjaardag van Louis Braille (1809-1852) gevierd, de briljante uitvinder van het brailleschrift. Naast tal van andere activiteiten, zoals een congres over het huidige braillegebruik en een promotiecampagne om basisschoolkinderen kennis te laten maken met het puntige alfabet, heeft de NLBB (Nederlandse Vereniging van personen met een leeshandicap) ook een gedichten- en verhalenwedstrijd georganiseerd. Het thema daarvan luidde: "Zonder schrift zou dat niet kunnen." Omdat het me gelijk aansprak heb ik zelf ook deelgenomen.

Op zaterdag 9 januari, bij de feestelijke afsluiting van het Louis Braillejaar, had ik dan het genoegen om uit handen van juryvoorzitter dr. Jan Terlouw de eerste prijs te mogen ontvangen. Samen met de andere bekroonde gedichten en verhalen is mijn inzending 'Handtastelijkheden' (p. 84-87) opgenomen in de bundel Braille van A tot Z. De NLBB in het Louis Braillejaar 2009 (onder redactie van Anne Schipper en René Vink), uitgegeven door Biblion Uitgeverij. Dit boek zou een dezer dagen in de boekhandel moeten liggen en bij de openbare bibliotheken te krijgen zijn. Alle verhalen en gedichten zijn, evenals het volledige juryrapport, sinds gisteren ook op de website van de NLBB te lezen.

Volwaardige burgers in een multimediale maatschappij

2009-12-30T11:40:00.005+01:00

Hierbij dan de volledige tekst van het opiniestuk dat op 25 december in NRC Handelsblad is verschenen. De bovenstaande, oorspronkelijke titel heeft de NRC-redacteur daarbij vervangen door het meer prozaïsche maar wellicht ook informatievere "Dankzij de brailleleesregel op de computer kon ik naar een gewone school, studeren – en straks promoveren". Hoe het ook zij, de integrale tekst van het stuk vind je hier.

Moderne communicatie- en informatietechnologie fungeert geregeld als zondebok voor allerlei maatschappelijke kwalen. Ze zou asociaal gedrag in de hand werken zoals urenlang bellen of hardop muziek luisteren in het openbaar vervoer; of doordat we almaar meer tijd aan ons Facebookprofiel besteden zouden we onze real life-contacten verwaarlozen. Toch hebben diezelfde nieuwe media ook erg veel mogelijk gemaakt, en dat beseffen jonge mensen met een ernstige visuele beperking als ikzelf maar al te goed. Zij helpen het zintuig dat wij missen voor een groot stuk te compenseren, waardoor onze kansen op een volwaardig bestaan in vergelijking met vorige generaties aanzienlijk zijn toegenomen.

Dit geldt eerst en vooral voor het onderwijs. Sinds eind jaren tachtig komen blinde en slechtziende kinderen sneller in een gewone school terecht, daar de computer de dagelijkse interactie tussen docent en leerling sterk heeft vereenvoudigd. In mijn geval betekende dit dat ik kon lezen wat ik typte via een brailleleesregel, een op de pc aangesloten toestelletje waarop de tekst in braille verschijnt, terwijl de leraar ondertussen mee kon kijken op het scherm. In andere gevallen gebeurt de aanpassing van de computer door middel van spraak- of vergrotingssoftware. Maar het principe blijft dat een visueel gehandicapt kind zich hierdoor zonder al te grote moeilijkheden in een normale klasomgeving kan ontwikkelen, en dat is een hele verademing vergeleken met de traditionele 'blindeninstituten'. Althans, zo heb ik het ervaren toen ik de overstap naar het reguliere gymnasium mocht maken en het beschermde milieu van de bijzondere basisschool eindelijk achter me kon laten.

Ook op de arbeidsmarkt oogt de situatie veel gunstiger dan voorheen, doordat steeds meer visueel gehandicapte jongeren met een diploma uit het hoger onderwijs op zak aan de start komen. Deze stijging van het gemiddelde opleidingsniveau hangt ten nauwste samen met de verbeterde informatievoorziening voor onze doelgroep en dan met name de toegang tot internet die de voornoemde hulpmiddelen ons verschaffen. Wat vroeger slechts bij mondjesmaat ingelezen of in braille aangeboden kon worden, ligt nu in één klap voor studenten en professionals ontsloten: kranten, databanken, catalogi, woordenboeken, etcetera. Inmiddels doe ik als promovendus literatuuronderzoek aan de Rijksuniversiteit Groningen, zodat ik nog elke dag geniet van het rondstruinen in schatkamers als de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (www.dbnl.org). Boeken of artikelen die niet digitaal of in audiovorm beschikbaar zijn kan ik overigens ook scannen en zo alsnog lezen.

Daarnaast biedt het internet tevens soelaas wat betreft reisinformatie, ook niet onbelangrijk in deze tijden van ongekende mobiliteit (nou ja, zolang het niet sneeuwt tenminste). Niet alleen zijn uurroosters en reisschema's op websites veel makkelijker raadpleegbaar dan op borden in stationshallen of luchthavens, ook toepassingen als Google Maps en Street View stellen slechtzienden in staat routes op onbekend terrein uit te stippelen. Blinden kunnen dan weer gebruik maken van lovenswaardige initiatieven als www.mobicam.nl/looproutes waarop de Nederlandse stations stap voor stap worden beschreven, zodat men er zich veel vlotter kan oriënteren. Toen ik onlangs op die manier een congres in het Centraal Museum in Utrecht bezocht, waar ik nooit eerder was geweest, ondervond ik nog maar eens hoezeer je zelfstandigheid erdoor vergroot. Ik neem er de langere voorbereidingstijd die zo'n uitje vergt er dan ook graag bij.

Bijgevolg mag de gapende informatiekloof tussen goed- en slechtziende mensen van enkele decennia geleden grotendeels gedicht heten. Maar laten we wel wezen, dit is niet louter te danken aan de nieuwe media. Ook de overheden in Nederland en België, waar ik oorspronkelijk vandaan kom, hebben hiertoe serieuze inspanningen geleverd. Mocht een brailleleesregel bijvoorbeeld niet van staatswege vergoed worden, zouden veel blinden het zoals in de VS moeten doen met enkel de veel goedkopere spraaksoftware. Nog een bewijs van dit handicapvriendelijke beleid is het systematisch toegankelijk maken van openbare ruimtes door geleidelijnen (ribellijnen in de ondergrond) aan te leggen en rateltikkers bij verkeerslichten te installeren. Maar misschien wel nog belangrijker, een dergelijke maatschappij waarin een fysieke beperking niet per se een belemmering hoeft te vormen, creëer je toch alleen door de actieve participatie van zo veel mogelijk betrokkenen: docenten, ambtenaren, werkgevers, (hulpvaardige) mensen op straat, de gehandicapte personen zelf en hun belangengroepen, enzovoorts.

Kortom, ik prijs me gelukkig dat ik na 1980 geboren ben. Natuurlijk kan het altijd nog beter en kun je erover klagen dat sommige informatiebronnen, zoals pinautomaten, of bepaalde publieke gebouwen nauwelijks toegankelijk zijn. En natuurlijk valt het te betreuren dat men vooral in de privésector nog te vaak koudwatervrees toont wanneer een blinde of slechtziende op een vacature reageert. En ja, vooralsnog zijn het met name hogeropgeleiden die aan de bak komen. Desondanks ben ik hoopvol gestemd. Zolang we de huidige sociale koers met respect voor lichamelijke diversiteit niet verlaten, zullen de kinderen die thans met een visuele beperking opgroeien, meer nog dan onze generatie, de vruchten plukken van de digitale revolutie.

Opiniestuk in NRC Handelsblad

2009-12-25T08:46:00.004+01:00

In de kersteditie van NRC Handelsblad verscheen van mij een opiniesuk. Het is geschreven als reactie op de vraag 'Zou u in deze tijd willen opgroeien?', en gepubliceerd onder de titel 'Dankzij de brailleleesregel op de computer kon ik naar een gewone school, studeren - en straks promoveren'.

Vier jaar vol zinnelijke poëzie

2009-12-14T18:28:00.002+01:00

In de openingsregels van Poetry and the Fate of the Senses (2002) vat de auteur Susan Stewart het programma voor deze lijvige studie, waaraan ze meer dan tien jaar heeft gewrocht, verrassend eenvoudig samen:

This is a book about poetic making of all kinds, and particularly about such making by means of measured language. My method has been to explain to myself and to the reader a general theory of poetic forms - forms arising out of sense experience and producing, as they make sense experience intelligible to others, intersubjective meaning.

Lees verder.

Eigenlijk wil Stewart in dit boek een zeer basale relatie onderzoeken: die tussen taal en ervaring, maar dan net iets specifieker, die tussen poëzie en zintuiglijke ervaring. In hoeverre is het taalgebruik dat we poëzie noemen gebaseerd op zintuiglijke indrukken en hoe maakt het, op zijn beurt, deze indrukken weer inzichtelijk of begrijpbaar voor anderen? Aldus luidt de kernvraag die Stewart hoopt te beantwoorden in de daaropvolgende 300 pagina's.

Tot op zekere hoogte is dit ook de vraag die aan mijn promotieonderzoek, dat afgelopen september van start is gegaan en vier jaar zal duren, ten grondslag ligt. Geregeld informeren mensen naar het doel van mijn project – want waar hou je je toch al die tijd zo intensief mee bezig? – en dan zou ik hun graag dit citaat van Stewart willen voorlezen. Zij slaagt er immers in om in enkele zinnen een cruciale vooronderstelling te formuleren, namelijk: onze waarnemingen van de wereld maken we door middel van woorden kenbaar aan anderen, met als gevolg dat onze taal en dus ook poëzie in sterke mate bepaald wordt door onze manier van observeren.

Zo heeft veel van onze woordenschat een perceptuele oorsprong waarvan we ons door de conventie niet altijd meer bewust zijn: woorden als ‘visie’, 'ogenschijnlijk', 'gehoorzaam', 'zachtmoedig' of 'verzuurd'; of in geijkte combinaties en uitdrukkingen als een 'scherp' verstand, 'handgemeen' raken, of iets 'door het slijk halen'. Mochten we naast ogen, oren, huid, neus en mond nog andere zintuigen tot onze beschikking gehad hebben, zoals voelsprieten, had dit ongetwijfeld sporen in ons vocabulaire nagelaten.

Omgekeerd oefent ons praten en denken ook een grote invloed uit op onze wijze van waarnemen. Net als veel andere westerse talen doet het Nederlands, bijvoorbeeld, een consequent beroep op visuele termen en metaforen om kenprocessen te beschrijven: tot een bepaald 'inzicht' komen, de waarheid 'onder ogen zien', vanuit 'dit perspectief bekeken' of een list 'doorzien'. Als we van kindsbeen af te horen krijgen dat je 'eerst moet zien eer te geloven' is het inderdaad niet zo verwonderlijk dat we het gezichtsvermogen als belangrijkste en betrouwbaarste bron van kennis 'beschouwen'. Mede hierdoor zijn we nog steeds geneigd foto's en camerabeelden voor een objectieve weergave van de werkelijkheid aan te zien, terwijl we inmiddels wel degelijk weten hoezeer ook beeldmateriaal gemanipuleerd kan worden en immer ideologisch gekleurd is.

Ik heb het vooralsnog alleen maar over taal in het algemeen gehad, maar dat deed ik slechts om de particuliere rol van poëzie in dit proces beter uit te kunnen lichten. Doordat gedichten immers vaak onze aandacht op de werking van taal richten, zorgen ze er ook voor dat de vergeten zintuiglijkheid die in de woorden besloten ligt ook aan de oppervlakte treedt. Door rijm en maat horen we muziek in de verzen doorklinken; het ritme is vaak net als bij dans in staat nog diepere affectievere sensaties op te wekken, terwijl de metaforiek soms heel sterke beelden oproept. Dit betreft de traditionele lyriek, die Stewart met 'measured language' aanduidt.

In mijn proefschrift analyseer ik echter vooral het avant-gardistische werk van drie vroegtwintigste-eeuwse dichters: de Chileen Vicente Huidobro (1893-1948), de Belg Paul Van Ostaijen (1896-1928) en de Amerikaanse Gertrude Stein (1872-1946). Zij experimenteerden voortdurend met allerhande nieuwe stilistische technieken als puur klankspel, fantastische of zelfs absurde beeldspraak, ongewone bladspiegels en typografie. Maar waarom moest de poëzie plots zo drastisch hervormd worden? In essays en schreeuwerige manifesten betoogden ze zelf bij herhaling dat deze innovaties noodzakelijk waren om de poëzie in overeenstemming te brengen met de dynamische tijden waarin ze leefden.

Naar ik vermoed en, dit is wat ik mijn proefschrift wil toetsen, houdt deze verregaande poëziehervorming verband met vele nieuwe perceptuele ervaringen uit die periode. Begin twintigste eeuw kwamen tal van technologische, sociale en culturele ontwikkelingen in een stroomversnelling, zoals de modernisering van transport- en communicatiemiddelen, de verstedelijking, of de opkomst van de massamedia en -cultuur. Deze zouden voor miljoenen mensen de aanblik der dingen ingrijpend wijzigen. Denken we maar aan hoe anders een landschap oogde toen je er ineens tegen hoge snelheid doorheen kon razen of overheen vliegen; aan hoe een stem door telefoon of radio ‘los’ kon komen van de spreker; aan hoe de Hollywood-producties almaar meer kijklustigen naar de gloednieuwe bioscopen lokten en hoe men opging in de grootsteedse drukte vol onbekende gezichten, uitlaatgassen, flarden van gesprekken en gedrang. In mijn proefschrift wil ik derhalve nagaan in hoeverre al deze zintuiglijke prikkels hun weerslag hebben gevonden in de opvallende poëtische vormexperimenten van toen.

Mijn benadering van de relatie poëzie-zintuiglijkheid is cultuurhistorischer bepaald dan die van Susan Stewart. Zij wil veeleer achterhalen wat perceptie en lyriek elkaar door de eeuwen heen te vertellen hadden:

"My emphasis on common human experiences of the senses, facial expression, vocalization of sounds, motion, and rhythm directs the theoretical part of this argument toward, if not universality, a formalism that is meant to reach across various historical and cultural contexts."

Niettemin heeft haar boek me alvast een aardig eind op weg geholpen.

De wereldlozen

2009-12-03T20:27:00.005+01:00

De Spaanse filosoof José Ortega y Gasset heeft in de eerste decennia van de twintigste eeuw herhaaldelijk betoogd dat onze actuele kennis niet langer bij machte is de 'chaos' als één coherent betekenisvol geheel of 'wereld' inzichtelijk te maken. Daarvoor zijn de natuur- en geesteswetenschappen al te zeer gespecialiseerd in disciplines en subdisciplines, en missen ze bovendien zowel een gedeeld uitgangspunt als een gezamenlijk oogmerk. Wat ons nog rest zijn talloze perspectieven die op zich ieder hun bijbehorende 'wereld' organiseren. Lees verder.

Bijvoorbeeld, een macro-econoom zal de huidige financiële crisis geheel anders interpreteren dan een cultuurhistoricus of psycholoog, daar niet alleen hun methodologie verschilt maar ook het eigenlijke feitenmateriaal dat ze relevant achten evenals de soort oplossing die zij beogen uit te werken. Natuurlijk gebeurt er wel veel interdisciplinair onderzoek en wordt wel vaak getracht een consensus te bereiken of kruisbestuiving tussen de vakgebieden te bevorderen.

Mij is het echter hier om te doen dat Ortega's metafoor van het grote aantal perspectieven treffend de typisch moderne ervaring uitdrukt geen totaalbeeld van de ons omringende werkelijkheid te kunnen verwerven. Virginia Woolfs roman Mrs. Dalloway demonstreert dit principe heel mooi in de strikt zintuiglijke betekenis van individuele gezichts- of gehoorpunten die naast elkaar bestaan zonder op enig moment samen te vallen.

Binnen één persoon kunnen zich evenwel ook meerdere onverenigbare perspectieven aandienen en zelfs tot autonome alter ego's uitgroeien, zoals in het geval van Fernando Pessoa waar ze niet alleen een eigen naam krijgen toegewezen maar ook een kenmerkende levensvisie en stijl: de met technologische vernieuwingen dwepende futurist Álvaro de Campos, de stoïcijn en anti-intellectueel Ricardo Reis, de dromerige romanticus Bernardo Soares, etcetera. Of denken we maar aan dat kortverhaal van Jorge Luis Borges waarin hij zijn jongere zelf ontmoet of aan John Banvilles Schijngestalte waarin een succesvolle literatuurwetenschapper een nieuwe biografie construeert om zijn vroegere ik achter te verbergen.

Soms wortelen de met elkaar geconfronteerde standpunten ook in uiteenlopende tijden en culturen, zoals in Le Clézio's Omwentelingen of Melaniia Mazzucco's Vita. Beide zijn het familiegeschiedenissen waarvan de door jaren en ruimte gescheiden protagonisten steeds 'hetzelfde' verhaal op hun manier presenteren.

Enerzijds schijnen deze literaire voorbeelden ver af te liggen van waar Ortega oorspronkelijk op doelde, maar anderzijds geloof ik dat ze elk op zich ook manifestaties zijn van het gebrek aan een collectief gedragen wereldbeschouwing. Het is geen toeval dat ik met twee hedendaagse teksten afrond, want wellicht zijn we vandaag nog 'wereldlozer' dan de meest kritische modernisten. Gelukkig beschikken we op dit blog wel over een afdoende tegengif: het perspectief dat de literatuur ons verschaft.

Kijken over sociale grenzen heen

2009-11-24T20:32:00.004+01:00

Als er iemand ons idee van de moderne stad heeft bepaald, dan is het baron Haussmann wel die medio negentiende eeuw Parijs drastisch renoveerde. De sterk verouderde infrastructuur met zijn nauwe ongeplaveide steegjes, rondslingerend vuil en uitdijende sloppenwijken was ook dringend toe aan een schoonmaakbeurt om de toevloed aan gelukszoekers van het platteland en goederen nog enigszins te kunnen bolwerken.

Straten werden verhard en van trottoirs voorzien; men legde rioleringen aan en er verschenen vuilnisbakken in het straatbeeld; straten kregen voor het eerst een vaste naam en huizen een nummer, zodat de woonplaats van iedere burger voortaan centraal geregistreerd kon worden. Haussmanns beroemdste innovatie waren evenwel de brede boulevards die de hele stad doorsneden, verloederde buurten openbraken en een snellere circulatie van mensen en verkeer garandeerden. De economische activiteit nam hierdoor nog toe: winkeltjes, voorlopers van onze warenhuizen, restaurants en kroegen vestigden zich langs deze grote verkeersassen om zoveel klanten aan te trekken.

Deze grootschalige facelift van de Franse hoofdstad bracht echter ook een nieuw soort sociale conflicten teweeg. Dit blijkt onder meer uit het kortverhaal 'Les yeux des pauvres' uit Baudelaires Le spleen de Paris (1869). Een man vertelt hoe hij samen met zijn geliefde op de hoek van een pas voltooide boulevard een al even gloednieuw café had uitgezocht, met een interieur om bij weg te dromen, toen dit romantische onderonsje plots werd verstoord door een armetierige vader en zijn twee kleine kinderen die hen vanaf de straat stonden aan te gapen:

"Les yeux du père disaient: 'Que c'est beau! que c'est beau! on dirait que tout l'or du pauvre monde est venu se porter sur ces murs.' - Les yeux du petit garçon: 'Que c'est beau! que c'est beau! mais c'est une maison où peuvent seuls entrer les gens qui ne sont pas comme nous.' - Quant aux yeux du plus petit, ils étaient trop fascinés pour exprimer autre chose qu'une joie stupide et profonde.

Les chansonniers disent que le plaisir rend l'âme bonne et amollit le coeur. La chanson avait raison ce soir-là, relativement à moi. Non seulement j'étais attendri par cette famille d'yeux, mais je me sentais un peu honteux de nos verres et de nos carafes, plus grands que notre soif. Je tournais mes regards vers les vôtres, cher amour, pour y lire ma pensée; je plongeais dans vos yeux si beaux et si bizarrement doux, dans vos yeux verts, habités par le Caprice et inspirés par la Lune, quand vous me dites: 'Ces gens-là me sont insupportables avec leurs yeux ouverts comme des portes cochères! Ne pourriez-vous pas prier le maître du café de les éloigner d'ici?'"

De verregaande stadsvernieuwing heeft ervoor gezorgd dat de armere buitenwijken thans ook in directe verbinding met het centrum staan. Waren minder bemiddelde lieden voorheen gedwongen in hun afgesloten milieu te blijven, voortaan spelen confrontaties als deze tussen mensen uit verschillende sociale lagen zich dagelijks af in de publieke ruimte van winkelstraten, pleinen en cafés. Fysiek of verbaal geweld zijn hier niet aan de orde, maar het kruisen der blikken creëert een zinderend spanningsveld: de afgunst van de vader, de bewondering van de kinderen, de schaamte van de verteller en de wrevel van zijn beminde. Arm en rijk komen zodoende oog in oog te staan.

The self-made man

2009-11-15T12:15:00.001+01:00

Als er één personage uit de wereldliteratuur de American dream belichaamt, dan moet dat zonder twijfel 'the great Gatsby' zijn uit F. Scott Fitzgeralds gelijknamige roman (1925). Door tal van toevalligheden maar ook door rotklusjes voor de juiste mensen op te knappen, heeft deze arme sloeber uit een achterlijk gehucht op de oevers van Lake Superior zich weten op te werken tot een vermogende zakenman die in zijn majestueuze villa, in West Egg, wekelijks partijen geeft voor de New Yorkse high society. Op dat moment heeft James Gatz reeds lang zijn naam veranderd in het veel joyeuzere Jay Gatsby, zich een nieuwe biografie aangemeten en zijn ouders doodverklaard:

His parents were shiftless and unsuccessful farm people -—his imagination had never really accepted them as his parents at all. The truth was that Jay Gatsby of West Egg, Long Island, sprang from his Platonic conception of himself. He was a son of God – a phrase which, if it means anything, means just that—and he must be about His Father's business, the service of a vast, vulgar, and meretricious beauty.
So he invented just the sort of Jay Gatsby that a seventeen-year-old boy would be likely to invent, and to this conception he was faithful to the end.

Wat Gatsby evenwel eerder sympathiek dan koel berekenend en zelfs een tikkeltje tragisch maakt, is dat hijzelf heilig gelooft in deze creatie. Wanneer de verteller van dienst en Gastby's buurman, Nick Carraway, erachter komt dat zijn vriend zoveel glitter en succes tentoonspreidt om zijn verloren jeugdliefde Daisy terug te winnen, probeert deze hem nog wakker te schudden:

“I wouldn’t ask too much of her,” I ventured. “You can’t repeat the past.”
“Can’t repeat the past?” he cried incredulously. “Why of course you can!”
He looked around him wildly, as if the past were lurking here in the shadow of his house, just out of reach of his hand.

Gek genoeg vormt het huis in chateau-stijl ook zijn verleden, of tenminste, zijn gewilde verleden en zelfbeeld. Hij heeft zijn zelf als het ware veruitwendigd zodat, wanneer de droom ten langen leste uiteenspat, in zijn binnenste nog slechts een onleefbare leegte achterblijft...

Uitgeblust naar de pampa's

2009-11-13T17:19:00.004+01:00

Jeroen Theunissen, Een vorm van vermoeidheid (Meulenhoff/Manteau, 2008).

Samen met Ruth Lasters is Jeroen Theunissen overmorgen te gast in het Kortrijkse Penhuis. De hoofdpersoon van diens nieuwste roman Een vorm van vermoeidheid behoort tot een jonge generatie die een uitermate comfortabel leventje leidt. De vierendertigjarige Horacio Gnade heeft toch allerminst reden om ontevreden te zijn: hij vervult een mooie functie aan de universiteit, is getrouwd met een gevestigde dermatoloog met wie hij een lieftallige dochter van acht heeft, Susana, en een prettig appartement bewoont.

Maar dit is slechts de uitgangssituatie. Als in een omgekeerde bildungsroman schetst Theunissen hoe bij dit eigentijdse personage de onrust toeslaat. De normaliteit van zijn bestaan is tot een beklemming verworden:

“Kan hij concluderen dat normaliteit het vermogen van de mens is om afgericht te worden? Om de wildheid op te geven en getemd te worden? Zich laten africhten heeft hij zeker en nooit – uiteraard nooit – heeft hij geprobeerd om uit te breken, omdat uitbreken zijns inziens belachelijk, gênant en onmogelijk is.”

In introspectieve passages als deze verwoordt Theunissen het merkwaardige gevoel van onbehagen dat deze man beheerst. Het blijft echter niet bij zulke overpeinzingen: in het tweede deel van de roman ‘breekt’ Horacio toch daadwerkelijk uit zijn burgelijke, vertrouwde cocon. Hij verlaat zijn gezin en gaat reizen, van zijn woonplaats Tübingen via Parijs naar Patagonië.

De roman wordt vanaf hier een soort road movie die Horacio en de lezer meevoert naar een onbekende bestemming. Zonder enige compassie, eerder ironisch, registreert Theunissen Horacio’s doelloze vluchtgedrag. Rationeel valt het niet te begrijpen: hij maakt zijn gezin kapot en leeft enkel nog naar het einde van zijn spaargeld toe. Het levert een even intens als bevreemdend portret op van deze moderne mens.

AKO voor Mortiers Godenslaap

2009-11-11T06:51:00.003+01:00

Erwin Mortier heeft gisteren de AKO Literatuurprijs in ontvangst mogen nemen voor zijn grootse oorlogsroman Godenslaap. Zoals ik in juli al op dit weblog schreef, tast Mortier hierin de grenzen van het vertelbare af: hoe kan zo'n onafzienbare gebeurtenis als de Eerste Wereldoorlog literair verbeeld worden? De vertelster, Helena Dumont, dient ervoor door te dringen tot de diepste aardlagen van Flanders' Fields en onze taal.

Een terechte bekroning voor een van de meest onverschrokken chroniqueurs van Belgiës woelige geschiedenis!

Taalorigami

2009-11-10T07:32:00.003+01:00

Ruth Lasters, Vouwplannen (Meulenhoff/Manteau, 2007).

Zondag 15 november a.s. is Ruth Lasters een van de centrale gasten in Het Penhuis (Kortrijk). "Woorden moeten niet later iets willen worden", lezen we in Vouwplannen. Evenmin als kinderen een welbepaalde toekomst voor zich zouden moeten zien blijven woorden het beste dromen, zonder vaste betekenis of bestemming. Deze opvatting is typerend voor het taalgebruik in alle 39 gedichten uit Lasters' debuutbundel.

Het gaat de dichteres vooreerst om de taal zelf, de vorm en klank van de woorden, en wat deze vermogen op te roepen, en niet zozeer om een definitief begrip ervan dat slechts beperkend werkt:

Ga voor een winkelrek met garen staan en beeld je in
het grijze is: alles wat je ooit gezegd hebt en gehoord, borduurbaar op het netvlies van
wie ook je wil dwingen tot te werkelijk begrijpen.

Het afwikkelen van de 'garen' waaruit de taal bestaat moet, anders dan de draad van Ariadne, de dichteres niet de weg uit het labyrint. In overeenstemming met titels als 'Doorgang', 'Scheur' en 'Trap' verschaffen woorden haar integendeel telkens weer nieuwe sluiproutes en kronkelpaden. Zo leidt ze de lezer naar nog onbetreden imaginaire plaatsen, bijvoorbeeld naar die kamer die "voor mens ergens [zou] moeten groeien: één millimeter nieuwe ruimte / als rente voor elk waardevol voorbij moment."

Niet alleen de fragmentarische opbouw van de gedichten en de suggestieve weglatingen maar ook de originele, vaak wat absurde en toch altijd concrete beelden van Lasters nodigen de lezer ertoe uit geijkte denkpatronen los te laten: appels worden opeengestapeld in het lichaam van de geliefde, een traptrede fungeert als spatiebalk annex springplank, er zijn badkamers met kunstgras tussen de tegels enz. In deze bundel kan het allemaal omdat de spreker wil geloven in de vouwbaarheid van taal en werkelijkheid: "onmogelijk / en mogelijk grenzen soms zo dicht aan mekaar, dat het slechts kwestie schijnt van even opnieuw / onderhandelen." En wie hier schade van mocht ondervinden weet waarheen hij of zij zich moet wenden, want "Mogelijke gevolgen zijn volstrekt verhaalbaar op / de dichter."

De paranoia van een leven vol tekens

2009-10-31T12:00:00.002+01:00

De paranoia van een leven vol tekens
Witold Gombrowicz, Kosmos (Amsterdam: Athenaeum - Polak en Van Gennep, 1977).

Toen ik met het oog op deze bespreking van zijn roman Kosmos eens wat rudimentaire biografische gegevens over Witold Gombrowicz (1904-1969) ging verzamelen, bleek dat hij amper twee weken voor de Duitse invasie in Polen - op 1 september 1939 - naar Argentinië was vertrokken. Het uitbreken van de oorlog noopte hem er politiek asiel aan te vragen, wat als gevolg had dat hij uiteindelijk pas in 1963 naar Europa terug zou keren. Op zich was deze eigenaardige kronkel van het lot, waardoor de schrijver - wellicht zelf volkomen perplex - zijn bestaan een totaal onverwachte wending had zien nemen, op zich vermeldenswaard genoeg geweest. Dit verhaal bracht me echter nog een andere levensgeschiedenis in herinnering die wel een heel opvallende gelijkenis vertoonde met die van Gombrowicz. Lees verder.

Uit de periode dat ik verwoed schaak speelde en er ook stapels vakliteratuur over verstouwde, stond me er namelijk nog iets van bij dat een van de belangrijkste niet-Russische grootmeesters van de twintigste eeuw Miguel Najdorf (1910-1997) van oorsprong geen Argentijn was, zoals vaak op basis van zijn verspaanste naam ten onrechte beweerd wordt, maar een Pool. Tijdens de achtste Olympiade - de tweejaarlijkse Olympische Spelen voor schakers - die in de nazomer van 1939 in Buenos Aires plaatsvond, waar hij nog voor Polen was uitgekomen, had het tragische nieuws uit Europa ook Najdorf verrast. Gelet op zijn joodse afkomst nam hij toen wijselijk het besluit in de Nieuwe Wereld te blijven. Die parallel vond ik zo frappant dat bij mij gelijk de vraag rees of deze twee beroemde ballingen elkaar gekend konden hebben.

Toegegeven, in een wereldstad die Buenos Aires ook destijds al was loop je elkaar waarschijnlijk niet zomaar pardoes tegen het lijf. Maar migranten zoeken toch dikwijls elkaars gezelschap op in crisissituaties, al was het slechts om de laatste berichten van het thuisfront uit te wisselen. Misschien hadden ze ooit samen in de rij gestaan in het Poolse consulaat. Of veel sterker, hadden ze de grote oversteek aan boord van hetzelfde schip gemaakt... Of begon ik nu, aangestoken door de tergende paranoia van Witold - het hoofdpersonage uit Kosmos -, allerlei verbanden tussen bepaalde feiten en gebeurtenissen te zien die er in werkelijkheid helemaal niet waren?

Je zou ook voor minder, na het lezen van deze diepzinnige parodie op de detective, 'Künstlerroman' en 'gothic novel' ineen, waarin de jonge kunstenaar/speurneus/voyeur langzaamaan verstikt in alle patronen en samenhang die hij onwillekeurig in zijn omgeving meent te ontwaren. Op vakantie in het Tatra-gebergte nabij Zakopane wordt hij allereerst onaangenaam getroffen door de aanblik van een in het struikgewas opgehangen dode mus langs een verlaten landweg. Wanneer hij, na met zijn reisgenoot Fuks hun intrek te hebben genomen in het daartegenover gelegen pension, evenwel ontdekt dat allerlei lijnen op de plafonds in dit landhuis wel pijlen lijken die hem de weg wijzen naar een bepaald plekje in de tuin, waar een stokje aan een touwtje hangt, gaan de mus en het stokje eensklaps deel uitmaken van eenzelfde patroon. Een patroon dat in zijn geheel, zo gelooft Witold, resoneert in die andere groep tekens die hem fascineert, gevormd door het lieflijk mondje van de dochter des huizes, Lena, en de 'glibberende' mismaakte lippen van de meid Katasia.

Maar hoe verhouden die monden en die opgehangen dingen zich dan precies tot elkaar? Witold compliceert dit vraagstuk nog aanzienlijk voor zichzelf, door er eigenhandig een teken aan toe te voegen en Lena's lievelingskat op te knopen. Beide stelsels blijven zich verder uitbreiden, totdat Witold tijdens een familie-uitje in de bergen zelfs het lijk van Ludvik - Lena's echtgenoot - vindt, bungelend aan een boom...

De fragmenten van de chaos kunnen zodoende aaneensluiten tot een al dan niet zinvolle kosmos, maar dit 'hangt' geheel en al af van de waarnemer. In overeenstemming met andere modernisten, zoals Nabokov met name in Lolita (1955) of Henry James van The turn of the screw (1898), peilt Gombrowicz met het lugubere waarnemingsvermogen van zijn personage de mate van perversie die inherent schijnt aan het kunstenaarschap. Hoeveel (seksueel geladen) gewelddadigheid schuilt er in de blik van de schrijver of artiest, wanneer hij de buitenwereld tot het object van esthetisch genot 'kijkt' of kneedt? In hoeverre is daar nog enige drang tot zingeving, levensbeschouwing of morele stellingname mee gemoeid? Of zijn al deze aspecten onontwarbaar met elkaar verweven? Zoals Charlotte Mutsaers' het in Rachels rokje (1994) recentelijk nog verwoordde: "dat eeuwige tumult over de chaos om ons heen, kan dat eens afgelopen zijn? Wat ik ervan ervaren heb: een niet aflatende, niet te ontlopen, onverbiddelijke, onverbrekelijke, belegerende, demonische SAMENHANG."

Dit brengt me opnieuw bij de Argentijnse combinatie Gombrowicz-Najdorf waarvan ik het objectieve bestaan wilde onderzoeken. Even de alwetende godheid Google geraadpleegd - in essentie zelf een dusdanig vertakt netwerk van series, tekens en connecties dat je er helemaal kriegel van wordt -, en warempel, meerdere bronnen bevestigen dat de wegen van de twee heren zich geregeld gekruist hebben in Buenos Aires. Het interessantste relaas is te vinden op de website van een zekere Juan Carlos Gómez, waarin deze vertelt Gombrowicz in 1956 ontmoet te hebben in een praatcafé Rex genaamd, waar ook geschaakt werd en dus ook Najdorf acte de présence gaf. Volgens deze señor Gómez had het schaakspel ook Gombrowicz dikwijls een troost geboden tijdens de oorlogsjaren toen hij in zwarte armoede leefde, zodat Rex een soort thuis voor hem was geworden. Hij schrijft: "Ik was bevriend met twee Polen die allebei schaakten, Miguel Najdorf en Witold Gombrowicz, twee Polen die om voor mij onbekende redenen niet goed met elkaar konden opschieten. Het waren allebei acteurs en, ieder op hun eigen manier, fantastische verhalenvertellers."

Dus toch! Het schaken en de literatuur waren elkaar niet ontlopen. Ik had het ook gelijk kunnen weten, indien ik het eerste teken maar had opgemerkt. Want net als Witold in Kosmos ben ook ik in de buurt van Zakopane geweest, in augustus-september 2000 om precies te zijn, en waarvoor dan? Juist, voor de Schaakolympiade!

De heroïek van de daad

2009-10-25T10:30:00.002+01:00

De Canadese historicus Modris Eksteins besteedt in zijn studie Lenteriten. De Eerste Wereldoorlog en het ontstaan van de nieuwe tijd (Manteau/Anthos, 2003) een uitgebreid hoofdstuk aan Charles Lindberghs sensationele vlucht van New York naar Parijs in mei 1927. In feite was Lindbergh niet de eerste die de Grote Plas overvloog, maar wel de eerste die op deze manier de twee metropolen verbond en het bovendien in z'n eentje en zonder radioapparatuur aan boord had weten te klaren. Op Le Bourget waar Lindbergh in het holst van de nacht landde, werd hij opgewacht door een dolzinnige menigte die het vliegtuigje, eenmaal aan de grond, ogenblikkelijk bestormde om de held toch maar eventjes aan te kunnen raken en met zakmessen stukjes van de vleugels los te snijden als souvenir. Had de gendarmerie niet gewapenderhand ingegrepen, er was wellicht niet zoveel van het toestel en de vliegenier overgebleven...

De vlieggekte was lang niet nieuw. Daarvoor zijn genoeg bewijzen in de literatuur te vinden. Door middel van talloze ooggetuigenverslagen heeft John Berger bijvoorbeeld in zijn roman G. (Weidenfeld & Nicolson, 1972) de poging verbeeld van de Peruaanse piloot Geo Chávez om op 23 september 1910 als eerste de Alpen over te steken. De belangstelling van pers en publiek waren, zowel aan Franse als aan Italiaanse zijde, ongekend. Geestdriftig bracht ook Franz Kafka in 1909 verslag uit van zijn bezoek aan het aerodroom in de Italiaanse plaats Brescia:

"Maar nu komt de machine, waarmee Blériot het Kanaal is overgevlogen; niemand zegt het, iedereen weet het. Een lange pauze, en Blériot zit in de lucht, men kan boven de vleugels zijn rechte bovenlichaam zien, zijn benen liggen in een diepte waar ze één geworden zijn met de machinerie. De zon is lager gaan staan en onder het baldakijn van de tribunes door schijnt zij op de zwevende vleugels. Vol overgave blikken allen naar hem op, in geen enkel hart is voor iemand anders plaats. Hij vliegt een klein rondje en komt dan tot bijna loodrecht boven onze hoofden terug. En iedereen ziet met verwrongen hals, hoe de eendekker schommelt, wankelt, maar dat Blériot het houdt en zelfs stijgt. Wat gebeurt hier? Hier boven ons, twintig meter boven de aarde, zit een man in een houten kist gevangen en verweert zich tegen een onzichtbaar gevaar, dat hij vrijwillig op zich genomen heeft. Maar wij staan er hier beneden wat wezenloos bij, kijken naar deze man en deinzen achteruit."

Zoals Eksteins terecht over Lindbergh zegt belichaamden deze pioniers van het luchtruim het moderne heldendom. Anders dan de klassieke heroën die streden omwille van de faam en de eer van het geslacht of het volk, ging het deze waaghalzen veeleer om het stellen van de daad zelf: het breken van een record, het nog verder, hoger en sneller vliegen dan de voorgangers. Terwijl de eerstgenoemden gedwongen door het noodlot voor het collectief wilden sterven, handelden de laatsten uit (relatief) vrije keus en op louter individualistische gronden. Sterker nog, Blériot, Chávez en Lindbergh werden vereerd precies omdat ze zich bevrijd schenen te hebben van iedere morele en affectieve binding - niet alleen met familie en gezin maar bovenal met hun eigen hachje - en nog slechts die ene tour de force wilden volbrengen die met een klap alles wat vóór hen kwam zou wegvagen. Hun daden dienden allerminst om verleden en traditie te bestendigen, maar om deze integendeel te vernietigen en keer op keer weer 'dé eerste' te zijn.

Schrijven over de 'vijand'

2009-10-18T12:33:00.004+02:00

In de loop van het interview met Ramsey Nasr vorige in het Kortrijkse Penhuis kwam onder meer de Israëlisch-Palestijnse kwestie ter sprake. Wat daarvan vooral bleef hangen is Nasrs uitspraak dat hij, na zijn laatste bezoek aan 'de bezette gebieden' voorbije zomer, geen hoop meer heeft op een evenwichtige oplossing voor het conflict. Hoewel deze er volgens hem had kunnen komen door tijdig terug te keren naar de grenzen van 1967, is het sedert de Oslo-akkoorden enkel nog de verkeerde kant op gegaan. Ondanks sporadische berispingen vanuit de internationale gemeenschap bouwt Israël almaar meer nederzettingen op Palestijns grondgebied. In de toekomst, aldus Nasr, zullen de Palestijnen nog slechts in “reservaten leven zoals de indianen in Noord-Amerika”. Hij betoonde zich duidelijk teleurgesteld in de VS en de Europese Unie die dit allemaal zomaar laten gebeuren.

Opmerkelijk genoeg klonk bij dit alleszins weinig rooskleurige verdict in zijn stem veeleer moedeloosheid dan enige rancune door. Palestijnen zijn het beu dag in dag uit een leven te leiden dat door en door politiek is, zei hij nog. Deze walging van het bloedvergieten en de oorlogsretoriek overheerst ongetwijfeld ook aan Israëlische zijde. Dat blijkt met name uit de autobiografie van Amos Oz, Een verhaal van liefde en duisternis. Daarin wordt vooral het begin van het conflict vanaf 1948 in detail belicht. Genuanceerd en met oog voor de gevoelens van beide kampen verhaalt de auteur hoe hij het zelf als kind beleefde: eerst nog het vrij harmonisch samenleven in het multiculturele Jeruzalem, het verlangen van de Joden om er na de gruwel van de Shoah eindelijk een veilig thuisland te vinden, de angst van de Arabieren om na de Ottomaanse en Engelse kolonisatie andermaal geen soevereine staat te verwerven.

Natuurlijk spreekt Nasr noch Oz als een belangeloze partij in dit conflict. Toch doet hun menselijke visie minder afbreuk aan de complexiteit van een dergelijke, decennia durende confrontatie dan de vaak eenduidig gekleurde representaties ervan in de media. Ik wil de schuld voor deze vereenvoudiging niet zonder meer bij de journalisten leggen, want zoals Joris Luyendijk in Het zijn net mensen beschreef heeft dat onder andere ook te maken met de veel gesofisticeerder en machtiger propagandamachine van Israël die de persagentschappen bijvoorbeeld kant-en-klare informatiepakketten aanreikt (of het enige beschikbare beeldmateriaal zoals tijdens het laatste treffen rond de jaarwisseling).

In vergelijking met de media die per slot van rekening moeten informeren, en dus uit de chaos van gegevens de 'nieuwsfeiten' en 'achtergronden' moeten zien te destilleren, biedt literatuur het voordeel dat ze bijna van nature veelduidig is, meestal ook veelduidiger dan de auteur zelf ooit bedoeld heeft. In literaire teksten hoeven contradicties en tegenstrijdige visies niet weggewerkt te worden, maar kunnen ze juist eventjes naast elkaar bestaan. Zo schrijft Nasr in zijn essays met veel respect over David Ben-Gurion, en is de kleine Amos bekommerd om het lot van Arabische kennissen wanneer de vijandelijkheden eenmaal uitbreken.

Flaneren op een ezel

2009-10-14T20:47:00.004+02:00

Platero y yo (Platero en ik, Uitgeverij IJzer, 2005) verscheen voor het eerst volledig in 1917. Het is waarschijnlijk wereldwijd het bekendste en meest vertaalde boek van de Spaanse dichter Juan Ramón Jiménez (1881-1958). Dat het vaak onterecht tot de jeugdliteratuur is gerekend, zal wel gedeeltelijk te wijten zijn aan het zeer eenvoudige taalgebruik van de 135 korte hoofdstukjes of prozagedichten, maar dat is toch niet de voornaamste reden. Deze onopgesmukte stijl moet vooral het onschuldig aandoende verhaal beter tot zijn recht laten komen: de soms ontroerende, soms lachwekkende lotgevallen van een zonderlinge dichter met zijn ezeltje Platero. Samen beleven ze allerlei avonturen in en om het Andalusische plaatsje Moguer, waar Juan Ramón ook zelf werd geboren.

Het mag merkwaardig schijnen dat in een tijd waarin menig auteur de mond vol had over de moderne technologie en het snelle leven – denken we maar aan Filippo Tommaso Marinetti, Blaise Cendrars of onze eigen Cyriel Buysse -, Jiménez kiest voor een dergelijk primitief vervoermiddel en landelijke setting. Inderdaad, het sterkt alleen maar het vermoeden dat het allemaal minder argeloos is opgezet dan het oogt. Platero staat immers symbool voor de natuurlijke idylle waar de melancholische Jiménez naar terug verlangde, in een vroegtwintigste-eeuws Spanje dat verscheurd werd tussen het nog feodaal geregeerde platteland en de snel groeiende steden. In Diario de un enfermo (Dagboek van een zieke, 1901) klaagde Jiménez' generatiegenoot José Martínez Ruiz, die later beter bekend zou worden onder het pseudoniem Azorín, bijvoorbeeld:

"Er is nog een vreselijker soort barbarij dan die uit het verleden: de moderne industrialisatie, het winstbejag, de collectieve uitbuiting bij de spoorwegen en in het bankwezen, de onverschillige contacten, op straat, in de kroeg, het theater, of op de alles overheersende markt."

Platero, dus liefkozend 'Zilvertje' genaamd, moet zijn berijder beschermen tegen deze bedreigende veranderingen. Niettemin, ook al gaat het een stukje trager dan met een automobiel of in de sneltrein, ook in deze zwervende romanticus herkennen we wel degelijk de voor deze jaren zo kenmerkende nervositeit. Geregeld doet zijn fragmentarische, beeldende verteltrant dan ook denken aan Le spleen de Paris, en krijgt de ik-figuur op die manier tegen wil en dank iets van de flaneur Charles Baudelaire.

Stemmen van over het graf

2009-10-11T20:17:00.007+02:00

De voorzitster van het Nederlands spiritistisch genootschap sprak enkele weken geleden op Radio 1 over een opnametoestel dat spoedig op de markt zal komen, waarmee je signalen van de eventueel aanwezige geesten in je huis kan opvangen. Door de gewone dagelijkse geluiden op te nemen en nadien in omgekeerde volgorde weer af te spelen zou je volgens deze dame stemmen uit het Jenzeits kunnen horen, en soms zelfs hele zinnen verstaan.

Media, niet zozeer in de zin van massacommunicatiemiddel maar in die van registratie-, transmissie- en opslagtechnologie, lijken wel vaker iets met de dood te maken te hebben. Oppervlakkig beschouwd treedt dit verband reeds aan het licht in de vindingrijkheid van mensen om door middel van media het gevaar te verkleinen levend begraven te worden. Zo vertelde Charlotte Mutsaers in meerdere recente interviews hoe ze ooit op een advertentie van een Duits bedrijf is gestuit waarin een mobiele telefoon werd aangeprezen speciaal ontworpen om aan overledenen mee te geven in hun kist. Deze 'engelentelefoon' zou uiteindelijk ook in haar roman Koetsier herfst (De Bezige Bij, 2008) belanden. Deze voorzorgsmaatregel is evenwel lang niet nieuw, want reeds in de kindertijd van de telefonie fantaseerde Leopold Bloom hierover. Staande aan de kuil waarin Paddy Dignam zopas naar men aanneemt voorgoed is verdwenen, in de Hades-episode van Ulysses (1922), mijmert hij over de mogelijkheid dat de arme kerel wel eens schijndood zou kunnen zijn:

"Whew! By jingo, that would be awful! No, no: he is dead, of course. Of course he is dead. Monday he died. They ought to have some law to pierce the heart and make sure or an electric clock or a telephone in the coffin and some kind of a canvas airhole."

Maar zoals de anekdote over de spiritisten bewijst gaat het nog veel verder dan eventjes bellen met de 'overkant'. Toen negentiende-eeuwse fysiologen ontdekten hoe het menselijke oor geluid waarneemt, in feite dus de trillingen waaruit het bestaat, leidde dit niet enkel tot de uitvinding van Edisons fonograaf (de voorloper van Berliners grammofoon) en Bells telefoon. Ook de verbeelding werd er erg door geprikkeld, omdat het nu mogelijk scheen de vibraties van stemmen uit het verleden te recupereren die, zo werd beweerd, nooit volledig weggeëbd konden zijn.

In een kortverhaal van Salomo Friedlaender uit 1916 vat een geleerde zodoende het plan op de stem van Goethe te reconstrueren. Deze professor slaagt er inderdaad in het 'sonore orgaan' van de meester opnieuw te laten weerklinken in diens studeerkamer in Weimar; tot grote ontsteltenis van de toehoorders die ervan overtuigd zijn dat ze naar de geluidsgolven luisteren die daar nog steeds in de lucht zinderen. Wat deze lieden echter niet weten is dat de professor Goethes tombe op een nacht opengebroken en de nodige metingen aan diens strottenhoofd heeft verricht, zodat hij op basis daarvan het timbre en de sterkte van zijn stentor kon berekenen, nabootsen en het resultaat op een fonograaf vastleggen. Wat in het werkvertrek in Weimar na honderd jaar opnieuw het woord richt tot zijn vriend Eckermann, is dus niet de geest van Goethe maar het vele levensechte spook dat in de moderne machine huist.

Cultuurmens op safari

2009-10-09T20:39:00.000+02:00

Aanstaande zondag 11 oktober is de Nederlandse dichter des vaderlands en voormalig stadsdichter van Antwerpen Ramsey Nasr te gast in het Kortrijkse Penhuis. Na Onze-lieve-vrouwe-zeppelin, een bundel over de Scheldestad, op dit weblog een tweede voorproefje, ditmaal over de Afrikaanse savanne.

Eind 2008 werd op Canvas de vijfdelige documentaire ‘Wildcard: Tanzania’ uitgezonden. Leidraad voor deze documentaire, waarin Ramsey Nasr een groep Vlaamse biologiestudenten op expeditie in het Oost-Afrikaanse land volgde, was het dagboek dat de auteur onderweg bijhield, Homo safaricus (De Bezige Bij, 2008). Dit dagboek laat zien hoe een echt cultuurmens, die drie jaar eerder nog stadsdichter was, zijn eerste schrandere stappen zet in de ‘wilde natuur’.

Over zichzelf als stedeling, die zijn brood verdient met theater en de literatuur, schrijft Nasr schertsend: ‘hij leeft in een bakstenen biotoop en kan nog geen tortelduif van een stadsmus onderscheiden.’ Toch accepteert hij doodgemoedereerd de uitnodiging om de Tanzaniaanse savannes, regenwouden en koraalriffen te verkennen.

Aan het begin van de reis voelt Nasr zich nog de onhandige vogel, en een sta-in-de-weg voor studenten die insecten en ratten moeten vangen en daar onderzoek naar doen. Ironisch becommentarieert hij zijn eigen gedrag en het onnozele figuur dat hij vreest te slaan. Zo slaagt hij erin zijn tent precies op de looproute te plaatsen. Ach, waarom zou dat gevaarlijk zijn, het is toch gezellig als ‘de hippo’s’ even langs komen snuffelen?

Nasrs dagboek levert echter meer op dan komische situaties. Het omvat ook reflecties over cultuur en natuur. Staan die twee wel lijnrecht tegenover elkaar, zoals zo vaak beweerd wordt? In hoeverre is natuur nog echte natuur, als de mens erin ingrijpt, juist met het doel deze te beschermen? En zijn menselijke kunstwerken in feite niet een flauw aftreksel van de creativiteit die de grote variëteit aan flora en fauna tentoonspreidt?

Onverminderd laconiek, maar ook met respect en bewondering voor het rijk der dieren en planten, toont Nasr wat een safari bij een literator teweegbrengt.

Met de kathedraal de lucht in

2009-10-05T17:18:00.003+02:00

A.s. zondag 11 oktober is de Nederlandse dichter des vaderlands en voormalig stadsdichter van Antwerpen Ramsey Nasr te gast in het Kortrijkse Penhuis. Hier alvast een eerste voorproefje.

"Letters zijn geen prooien, maar roofdieren.", stelt Ramsey Nasr in zijn Onze-lieve-vrouwe-zeppelin. Antwerpse gedichten. Deze metafoor is meer dan een lokale kwinkslag naar de Zoo, want hij zegt ook veel over de literatuuropvatting van de auteur. Zonder hooggespannen idealen als 'poëzie voor het volk' na te jagen probeert hij immers mensen onverhoeds te raken of te overrompelen. Met name "clementine, thérèseke, onze frans / (.) de swa, de mil, de neus, onze rudy moustache" uit het openingsgedicht 'Stadsplant' die naar eigen zeggen "allerbangst hadden" van die dichter die "kansloos [wil] paren met onze stad", blijken zijn geliefkoosde slachtoffers.

Onze-lieve-vrouwe-zeppelin die behalve negen stadsgedichten, de geschiedenis van de zeppelin in verzen (ontstaan in het kader van Antwerpen Wereldboekenstad), ook een uitgebreide toelichting per gedicht bevat, brengt dan ook verslag uit van een bijzonder succesvol stadsdichterschap. Hoewel Nasr er zelf aan twijfelde als 'Nederpalestijn' iets voor de stad te kunnen betekenen, werd zijn werk door de Antwerpenaren steevast enthousiast onthaald. Zijn speelse parlandostijl, doorspekt met geestige observaties en plaatselijk dialect, heeft hier ongetwijfeld het nodige toe bijgedragen. Uit deze gedichten spreekt de verbondenheid van de dichter met de geschiedenis van de Scheldestad, met haar gebouwen (de kathedraal, de Permekebibliotheek), haar uiteenlopende buurten (de Joodse wijk, de Seefhoek), haar grote kunstenaars (Wannes, Paul van Ostaijen) en haar multiculturele bevolking.

Maar deze liefde voor Antwerpen weerhoudt Nasr er evenmin van de kansarmen in de straten te ontwaren of de huisjesmelkerij aan te kaarten, bijvoorbeeld in 'Het huis van honing en melk': "de vrouw op het statige zuid bestaat niet. (...) in deze straat ligt het stiltegebied van de woondienst, een gat gevuld met kamers." Zoals de spreker in het openingsgedicht 'de swa' en consorten meeneemt voor een vluchtje over de stad in de tot zeppelin omgevormde kathedraal, laat deze poëzie Antwerpen dan ook van alle mogelijke, onverwachte kanten zien.

Streuvels en de avant-garde

2009-09-30T11:31:00.000+02:00

Terugblikkend op zijn leven vertelt Stijn Streuvels (1871-1969), in Ingoyghem, hoe hij in de loop van de jaren twintig de opkomst van een geheel nieuwe kunst begon waar te nemen. Dit was hem met name opgevallen tijdens het banket ter gelegenheid van het vijfentwintigjarig jubileum van het literaire tijdschrift Van nu en straks, toen de rede van de bedaagde voorman August Vermeylen onthaald werd op gefluit van een groep jonge snaken.

De dynamiek en vormvernieuwing van schrijvers als Paul Van Ostaijen deden Streuvels beseffen dat de volgende generatie, met een eigentijdse kijk op de dingen, was opgestaan. Het is merkwaardig om deze beruchte episode uit de literatuurgeschiedenis over het aantreden van de avant-gardes verteld te zien vanuit het standpunt der 'ouderen'. Veel bekender zijn immers de versies van de avant-gardistische kunstenaars zelf, doorspekt met de beeldenstormersretoriek van adolescenten die het helemaal anders willen aanpakken dan hun ouwelui.

Overigens lijkt Streuvels' kennismaking met deze esthetische revolutie na 1920 best laat te komen. Of is hij, schrijvend aan zijn memoires in de vroege jaren vijftig, eerder door hem opgemerkte voortekenen vergeten te vermelden? Per slot van rekening vervaardigden Picasso en Braque reeds in 1907 kubistische schilderijen, verklaarde het eerste futuristische manifest uit 1909 al dat alle musea het beste meteen met de grond gelijk gemaakt konden worden en dateerde de voor de beau monde zo shockerende Le sacre du printemps waarin een maagd zich in een orgiastisch lenteritueel dood danst van 1913. Of dit Streuvels allemaal ontgaan is valt te betwijfelen.

Anderzijds klopt het wel dat deze avant-gardistische ideeën pas na WO I in Nederland en Vlaanderen werkelijk ingang vonden, en dan nog op vrij beperkte schaal. Dit zal ongetwijfeld meerdere oorzaken gehad hebben, maar voor Vlaanderen geldt vast en zeker dat de nog kleine culturele elite destijds erg behoudend van signatuur was. Thans een van de welvarendste regio's van Europa, ook qua opleidingsniveau, behoorde Vlaanderen toentertijd tot de achterlijkste van het continent. Dat durven we wel eens te vergeten. Het herlezen van de weinige verlichte geesten van toen, zoals Streuvels, kan ons geheugen wellicht helpen opfrissen.

Draaien om de vertel-as

2009-09-25T20:31:00.004+02:00

J.M.G. Le Clézio, Omwentelingen (Breda: De Geus, 2004).

omwenteling de (v.)

1 draaiing van een voorwerp om zijn as

In het post-Einsteinuniversum bestaat geen enkelvoudige kosmische tijd, maar is elk lichaam dat door een cyclus gaat een klok die zijn eigen tijd creëert. Het statuut van klok komt bijgevolg behalve onze planeet, ook iedere plant, dier of mens toe.

Jean Marro leidt het jachtige globetrottersbestaan van een adolescent in de tweede helft van de twintigste eeuw. Opgegroeid in Nice vertrekt hij naar Londen om medicijnen te studeren, zoekt vervolgens het avontuur in Mexico Stad, keert terug naar Frankrijk, naar zijn geboortestad, huwt zijn Algerijnse vrouw Mariam later in Parijs. Lees verder.

De blinde Cathérine zit eenzaam in haar bouwvallige flatje in Nice, thans bejaard, dromend over het landgoed Rozelis op Mauritius. Op dat eiland in de Indische Oceaan heeft ze haar kindertijd doorgebracht, totdat het gezin in 1910 hun eigendom vanwege schulden moest verlaten. Sedert 1918 woont ze, sterk verarmd, in Frankrijk en koestert er de herinnering aan haar verloren paradijs. Nu wacht ze iedere middag op haar neefs klopje op de deur, haar vingers die op de tast Jeans gezicht herkennen, alle verhalen over vroeger die ze hem daarna vertelt.

Zoals honderdduizenden andere boerenzoons trekt de Breton Jean Eudes Marro in 1794 vrijwillig ten strijde voor de Revolutie, behaalt samen met hen de overwinning op de Pruisen bij Valmy, maar neemt ten slotte ontslag uit onvrede met de plunderingen van boerderijen ter bevoorrading van het leger. Terug in Bretagne krijgt hij wegens zijn verleden als sansculotte evenwel af te rekenen met het wantrouwen
van zijn overwegend katholieke dorpsgenoten, zodat hij met zijn jonge vrouw Marie-Anne naar Ile de France - de oude naam van Mauritius - besluit te emigreren om er als kolonisten de revolutionaire idealen in praktijk te brengen. Wanneer ze aan boord van de Rozelis de haven van Le Havre uitvaren voor een maandenlange gevaarlijke zeereis beseffen ze dat ze nu voor het laatst in hun leven de Franse rotskusten zien.

Kiambé "dochter van de krijger Askari" is uit Madagaskar als gevangene weggevoerd naar Ile de France waar ze, een van de weinigen die de overtocht in erbarmelijke omstandigheden hebben overleefd, in de hoofdstad Port-Louis slavenarbeid moet verrichten. De hoop op bevrijding gloort echter voor Kiambé, wanneer onder leiding van de legendarische Ratsitatane in 1822 naar het lichtend voorbeeld van Saint-Domingue een slavenopstand uitbreekt. Zelfs nadat het oproer is neergeslagen en de leiders publiekelijk zijn onthoofd om eventuele navolgers af te schrikken, voelt Kiambé zich opnieuw verbonden met haar geboortegrond door Ratsitatanes kind in haar buik. Weldra zal haar man terugkeren, weet ze, en zal hij hen beiden meenemen "op het grote schip naar het grote land."

2 algehele verandering, ommekeer in de staatskundige en/of maatschappelijke toestanden in een land ten gevolge van de actie van hen die aan die toestanden onderworpen waren en die een nieuwe regering invoeren
Synoniem: revolutie

Wat bijna al deze levens met elkaar gemeen hebben is dat de loop ervan bepaald wordt door het revolutionaire geweld van de jongste eeuwen. Voor Jean Eudes en Kiambé zijn dat de bloedige naweeën van 1789. Het geloof in liberté, égalité, fraternité is samen met tienduizenden 'tegenstanders van de Republiek' onder Robespierres guillotine onthoofd. De slavernij die door de Nationale Conventie was afgeschaft omdat deze praktijk niet langer strookte met de gloednieuwe Verklaring van de Rechten van de Mens, heeft Napoleon weer ingevoerd in de overzeese kolonies.

150 jaar later sneuvelt Jeans beste vriend in de Algerijnse bevrijdingsoorlog, terwijl zijn toekomstige vrouw Mariam op een haar na door een aanstormende Franse tank vermorzeld wordt in de straten van Algiers. Later zijn ze getuige van de studentenprotesten, Mariam in Parijs in mei 1968, Jean van het bloedbad van Tlatelolco in Mexico Stad, wanneer het leger op 2 oktober het vuur opent op de demonstranten en er honderden doden achterblijven.

3 algehele verandering in de toestand van iets, in een staat van zaken

Het is nog maar de vraag of al deze politieke omwentelingen ooit daadwerkelijk enige vooruitgang hebben bewerkstelligd. Zoals Walter Benjamins "engel van de geschiedenis" moet constateren: "Hij heeft het gelaat naar het verleden toegekeerd. Waar voor ons een aaneenschakeling van gebeurtenissen verschijnt, ziet hij één grote catastrofe die onafgebroken puinhoop op puinhoop stapelt en ze hem voor de voeten smijt." En desalniettemin blijven de verwachtingen hoog gespannen opdat de collectieve wil er ditmaal wel in zal slagen de richting van de gebeurtenissen te wijzigen.

Echter, aangenomen dat een revolutie wezenlijk ten doel heeft een verstoord evenwicht te herstellen, de ongelijkheid ongedaan te maken, dan lijkt deze pas echt vorm te krijgen in de omarming van twee geliefden. Alleen in de omhelzing van Kiambé en Ratsitatane, van Jean Eudes en Marie-Anne, van Jean en Mariam, schittert even het transparante moment van de éénwording, de balans, de stilstand, de ware ommekeer.

revolutie de (v.)

1 (astronomie) jaarlijkse omwenteling van de aarde om de zon

Naast een subjectieve tijd is er ook de publieke tijd, waardoor het op miljoenen horloges binnen eenzelfde tijdzone ongeveer even laat kan zijn en evenveel kalenders dezelfde datum aangeven. Aangezien deze 'lokale' tijdrekeningen - nu met de enorme omvang van een meridiaan, vroeger veeleer samenvallend met een rijk, cultuur of religie - bij benadering natuurlijke cycli volgen, meestal die van de zon, soms ook die van de maan zoals in de islam, is de Aarde door de eeuwen heen toch dé klok gebleken waarop we ons allemaal, weliswaar ieder vanuit een eigen perspectief, hebben gericht. Het beeld van om de zon draaiende planeet drukt dan ook als geen ander de spanning uit tussen beweging en stagnering, voortgang en wederkeer, diversiteit en eenheid. Terwijl ruimtelijk gezien miljarden mensen naast elkaar op het aardoppervlak verschillende levens leiden, zoals dat van Jean in Mexico en dat van Mariam in Parijs, bevindt de bol onder ieders voeten zich steevast op hetzelfde punt van zijn omloop.

Wat betreft tijd geloven we graag dat de geschiedenis eindeloze ontwikkeling en geen herhaling kent, maar deze moet zich dan wel voltrekken tegen de achtergrond van de eeuwig repetitieve natuurprocessen. Wellicht wordt de menselijke historie net zo goed beheerst door de organische kringloop der seizoenen en maakt ze afwisselend periodes van ontluiking, bloei en verval door.

Dit is de natuurgebonden wijsheid die Jean evenzeer bij de oude Mexicaanse culturen aantreft als bij de presocratici, aan wie hij reeds op jonge leeftijd verknocht raakt. Zo heeft Parmenides van Elea gezegd: "Het maakt niet uit waar ik begin want daar kom ik ook weer uit." Dit inzicht verbindt de adolescent Jean Marro in de tweede helft van de twintigste eeuw bovendien met Kiambé, de dochter van de krijger Askari, die begrijpt dat met haar kind Ratsitatane herboren zal worden. Meer dan anderhalve eeuw scheidt het vertrek van Jean Eudes en zijn vrouw Marie-Anne naar Ile de France van de reis van Jean Marro en Mariam naar Mauritius, maar als Jean aan het graf van zijn voorouders staat is de omwenteling voltooid.

Toch zou dit alles ondenkbaar zijn zonder Cathérine, Jeans tante die hem over zijn familie op Mauritius heeft verteld. Zij vormt de as waarrond Omwentelingen draait, het blinde oog van de storm, wiens verhalen ervoor zorgen dat de flat in Jeans verbeelding plots wiegt als een schip, zoals de Rozelis misschien, en de ommegang begint.

De deuren der waarneming

2009-09-21T09:00:00.003+02:00

Naar het einde van zijn leven toe vatte Aldous Huxley (1894-1963) een warme belangstelling op voor geestesverruimende ervaringen. Zo nam hij ergens begin jaren vijftig, onder wetenschappelijk toezicht, mescaline in. De uitwerking daarvan heeft hij nauwkeurig opgetekend in The doors of perception (1954).

Uit deze tekst blijkt dat de hallucinatoire effecten die hij had verwacht volledig uitbleven, en dat het middel zijn waarnemingsvermogen daarentegen aanscherpte. Het had er alle schijn van dat het bewustzijn nu allerlei zintuiglijke prikkels registreerde die het in het dagelijkse leven vanwege het onnutte karakter ervan weg filterde. Vooral de kleurenpracht van bloemen maar ook de vouwen in een pantalon wisten Huxley onder invloed van de drug dermate te boeien dat hij, naar eigen zeggen, medelijden kreeg met Plato die naast deze perceptuele exuberantie nog een eeuwige, statische Ideeënwereld had verlangd.

Twee jaar later, in 1956, verscheen het vervolg hierop als Heaven and hell waarin de auteur parallellen onderzoekt tussen experimenten met drugs en mystieke ervaringen. Hoewel in dit essay andermaal zeer erudiete passages zijn verwerkt over met name de vervoerende kracht van kunst en grootscheepse spektakels, blijkt de schrijver in de tussentijd echter een merkwaardige verandering te hebben ondergaan.

Nog steeds wordt alles in fysiologische verklaringen gegoten – zo zouden de toename van bepaalde stoffen in de hersenen en het bloed die verantwoordelijk is voor de 'transcendentale' trip evengoed door chemische middelen als door de kastijding of het vasten van religieuze fanatici kunnen worden teweeggebracht -, maar nu gaat het plots om een reis naar de 'tegenpool' of de 'andere wereld' van de geest. Huxley doet zijn uiterste best om te bewijzen dat deze bovenzinnelijke wereld ergens buiten de waarnemer moet bestaan en voor alle mensen, van alle tijden en culturen, open ligt. Plato is back in business, oftewel, hoe een rationele denkgigant als de bouwer van Brave new world in het aanschijn van de dood toch naar de redding haakte.

Niet toevallig heeft Simon Vinkenoog beide essays naar het Nederlands vertaald. Je kunt je wel afvragen of deze hedonist – in de beste betekenis van het woord – Huxley in zijn tweede boek nog kon volgen. Feit is dat de vertaler alleen De deuren der waarneming van een trefzeker nawoord heeft voorzien.

De Cubaanse revolutie toen en nu

2009-09-17T09:22:00.004+02:00

Onder deze titel vindt vanavond in De Balie (Amsterdam) een debat plaats tussen drie Cuba-specialisten. Simon Reid-Henry (economisch geograaf), Maarten Steenmeijer (hoogleraar Spaanstalige letterkunde) en Edwin Koopman (Latijns-Amerikacorrespondent) gaan na hoe het anno nu gesteld is met de droom van Fidel en Che. Het programma vangt aan om 19.30.

De duivel van Opel

2009-09-15T21:20:00.005+02:00

In zijn diepgaande studie van de moderne ervaring All That is Solid Melts into Air. The Experience of Modernity (Simon and Schuster, 1982) wijdt Marshall Berman een volledig hoofdstuk aan Goethes Faust. Met name de Faust uit het tweede deel die het megalomane plan opvat de zee droog te leggen om er landbouwgrond van te maken, belichaamt voor Berman de moderne mens bij uitstek, de 'Developer' of projectontwikkelaar. Efficiënt, met kennis van zaken en grote managerskwaliteiten mobiliseert deze ingenieur avant la lettre duizenden arbeiders die de wereld naar zijn blauwdruk moeten omtoveren.

Maar dit gigantische project kan slechts slagen doordat Faust een contract met de duivel heeft afgesloten. Wanneer een armetierig hutje aan de kust het thans gestroomlijnde landschap blijft ontsieren en het echtpaar dat er woont van geen wijken wil weten, geeft de meesterplanner aan Mefistofeles en zijn kornuiten het bevel hen te laten 'verdwijnen'. Moderne leiders knappen de vuile zaakjes niet zelf meer op; daar hebben ze ambtenaren voor.

Volgens Berman vormt dit de tragiek inherent aan ieder moderniseringsproces: nooit eerder dan tijdens de voorbije twee eeuwen hebben mensen zulke grootschalige dromen kunnen realiseren, de werkelijkheid op een dusdanig doorgedreven manier kunnen hervormen, maar tegelijk hebben ze daarbij net zoveel moeten vernietigen. Elke 'Developer' sluit al dan niet gewild een overeenkomst met de Prins van het Duister.

Je moet er onwillekeurig aan denken nu de Opel-directie evenmin als de Europese Commissie zich druk kan maken om het verlies van duizenden banen. Dat is nu eenmaal de prijs van herstructurering...

De vergeten passagiers van de Beagle

2009-09-13T21:28:00.005+02:00

Vanavond starten de uitzendingen van de documentaireserie Beagle. In het kielzog van Darwin op de Nederlandse televisie. Bert Sliggers, curator van het Haarlemse Teylers Museum en straks ook opvarende van de Beagle, haalt in een interview met Athenaeum Boekhandel een vergeten episode van deze beroemde reis aan.

Behalve de passagier die onze blik op de oorsprong van het leven zou veranderen vervoerde het schip namelijk ook vier Vuurlanders, leden van de Yamani-stam, die enkele jaren voordien naar Engeland waren meegenomen om 'beschaafd' te worden. Gekerstend en wel werden ze nu door de Beagle terug thuis gebracht, opdat ze er voortaan het 'goede' voorbeeld konden stellen. Dit vergeten verhaal en ook het navrante vervolg ervan heeft de Brits-Argentijnse Sylvia Iparraguirre verwerkt tot haar boeiende historische roman Vuurland (De Geus, 2001).

Alleen tussen miljoenen gezichtspunten

2009-08-10T17:16:00.007+02:00

Virginia Woolf, Mrs. Dalloway (Amsterdam: De Bezige Bij, 1980).

Is de mens in de loop van de geschiedenis ergens nog eenzamer, nog sterker op zichzelf teruggeworpen geweest dan in de massa van de moderne metropool? Deze vraag klinkt niet alleen retorisch, gezien het feit dat ze reeds uitentreuren ontkennend is beantwoord, ze raakt ook ogenblikkelijk aan de paradoxale aard van de stedelijke ruimte en de ermee gepaard gaande ervaring van slechts een van de miljoenen cellen te zijn binnen het maatschappelijke weefsel. Lees verder.

Het individu voelt zich enerzijds opgaan in de anonieme menigte op straat, zodat hij of zij in weerwil van het mozaïek van de eigen persoonlijkheid tot het vale silhouet van de passant vervluchtigt. Gelaatstrekken van de voorbijgangers vloeien er ineen tot een bonte parade van momentane maskers en grimassen; hun gesprekken versnipperen tot langs dwarrelende zinsnedes, opspelend als de noten van een Babylonische kakofonie zonder weerga; vleugjes van lichaamsgeuren en zo zorgvuldig gekozen parfums meevoerend in hun kielzog. Anderzijds duidt die paradox ook op de ongekende vrijheid die zowat elke stadsbewoner geniet om binnenskamers, in het vertrouwde territorium van huis of appartement, het bestaan naar eigen wensen en behoeften in te richten, en wel om de doodeenvoudige reden dat in de meeste buurten zelfs de rudimentairste vormen van sociale cohesie ontbreken. Daarvan leverde de beruchte hittegolf in de zomer van 2003 nog een schrijnend voorbeeld, toen in tientallen Parijse flats de levenloze lichamen van bejaarden werden aangetroffen, die veelal weken eerder in totale afzondering waren overleden.

Maar hoe brengt de stad het ervan af in de literatuur? Toen vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw de steden explosief begonnen uit te dijen, zagen veel auteurs zich voor de moeilijke taak geplaatst deze nieuwe werkelijkheid onder woorden te brengen; dit terwijl ze, doorgaans zelf metropolitanen, net zomin als iedere andere burger nog een totaalbeeld van dit urbane decor konden verwerven. In schril contrast tot Dante die het volledige universum nog in honderd Zangen vermocht te omvamen, kon de moderne dichter(es) er ten hoogste op hopen nog enkele momentopnames vast te leggen. Zoals Charles Baudelaire, wanneer hij in een haastig voorbijsnellende vrouw de liefde van zijn leven meent te ontwaren maar haar, nog eer hij dit wel goed en beseft heeft, alweer in de drukte ziet verdwijnen.

Niet langer de visionair aan wie de Harmonie der Sferen geopenbaard werd, diende de moderne schrijver genoegen te nemen met of op zijn minst te vertrekken vanuit zijn subjectieve standpunt in de hem omringende wereld. Zowel Rainer Maria Rilkes Het dagboek van Malte Laurids Brigge (1910) als James Joyce' Ulysses (1922) dragen daar de onmiskenbare sporen van; wat de lezer in feite aan de weet komt over respectievelijk het vroegtwintigste-eeuwse Parijs en Dublin, wordt allemaal gefilterd door het bewustzijn van de hoofdpersonages, in het eerste geval dat van Malte, in het tweede dat van Leopold Bloom en Stephen Daedalus. Vooral in Ulysses heeft dit tot gevolg dat de tekst bijna uitsluitend is opgebouwd uit de zogenaamde stream of consciousness, de stroom van perceptuele prikkels, associatieve gedachten en emoties die de geest bevolken, van beide door de stad flanerende heren.

In de literaire representatie van het stedelijke milieu voltrok zich evenwel een opzienbarende kentering met de verschijning van Virginia Woolfs Mrs. Dalloway dat meerdere mensen uit allerlei rangen en standen volgt, binnen de huiselijke kring en op hun tochtjes door het hectische centrum van Londen waar ze allemaal wonen. Hoewel in stilistisch opzicht veel minder exuberant dan Joyce' hoofdwerk en er bovendien overduidelijk schatplichtig aan – net als Ulysses schetst dit boek de gebeurtenissen van één dag, meer bepaald een hete junidag in 1923 – slaagt Mrs. Dalloway er namelijk op schitterende wijze in de louter subjectieve belevingswereld te overstijgen, zonder echter de toen reeds lang afgedankte alwetende verteller te herintroduceren. De tekst geeft nog steeds enkel en alleen weer wat zich in het hoofd van de verschillende personages afspeelt, maar doordat hun waarnemingen allemaal binnen dezelfde tijdspanne en soms op geringe afstand van elkaar plaatsvinden kan het gebeuren dat deze overlappen. Wanneer bijvoorbeeld een klein reclamevliegtuigje plots boven een winkelstraat begint rond te cirkelen, krijgt de lezer deze gebeurtenis vanuit talrijke perspectieven te zien. Daarnaast horen deze Londenaren ook ieder uur de slagen van de Big Ben of een andere klokkentoren die hun bezigheden structuur verlenen en in het keurslijf van de publieke tijd persen.

Zulke gedeelde percepties vormen telkens het snijpunt waardoor de tekst van het ene individu naar het andere, als het ware van het ene hoofd naar het andere, kan overspringen. Deze vernieuwende romanvorm, die Woolf 'the modern elegy' placht te noemen, heeft bijzonder relevante filosofische implicaties. Hij effent immers het pad voor een materialistisch wereldbeeld in de literatuur. Volgens dit wereldbeeld laten de dingen en de gebeurtenissen weliswaar een bepaalde zintuiglijke indruk achter in iemands bewustzijn maar bestaan ze ook daarbuiten - in wezen als een samenscholing van atomaire bewegingen -, met als gevolg dat ze ook kunnen worden waargenomen door talloze andere personen. Als de net uit India teruggekeerde intellectueel Peter Walsh, half dommelend op een bankje in Regent's Park, ziet hoe een klein meisje bij haar spel tegen de benen van een jonge vrouw opbotst en daardoor valt, weet hij niet dat de jonge vrouw in kwestie Lucrecia is, een Italiaans naaistertje en echtgenote van de getraumatiseerde oorlogsveteraan Septimus Smith. Ook al zien zij het huilende kind dat zich bezeerd heeft letterlijk en figuurlijk vanuit geheel verschillende oogpunten en achtergronden, het vormt toch ook even het kruispunt van intermenselijk verkeer tussen volslagen onbekenden.

Op die manier evoceert Mrs. Dalloway niet alleen voortdurend de relativiteit van het individu maar tevens de rijkdom van zijn particuliere perspectief. Een onbeduidend voorval als dat met het kind krijgt er een elegische schoonheid door van een veelzijdige ongrijpbare momentopname, omdat de roman ons deze ene keer de veelheid van gezichtspunten biedt die anders onopgemerkt, ondoordringbaar naast elkaar bestaan. Net zoals Lucrecia het meisje overeind helpt zodat het alweer lacht, troost Woolfs roman door de onherhaalbaarheid van het ogenblik vast te leggen. Het maakt dit werk tot het ultieme medicijn tegen de eenzaamheid in de grootsteedse massa.

Spiegelpaleis der persoonsverwisselingen

2009-07-29T10:43:00.003+02:00

Ignacio Padilla, Amphitryon (Amsterdam: De Bezige Bij, 2002).

Een lange baard laten groeien, sterk vermageren, zich terugtrekken in een buitenwijk van Belgrado en zich onder een valse naam uitgeven voor een dokter in de alternatieve geneeskunde, dat zijn in een notendop de kunstgrepen die Radovan Karadzic, voormalig Servisch-Bosnisch leider en berucht oorlogsmisdadiger, heeft toegepast om uit handen van de justitie te blijven. Volgens experts had vooral zijn fysieke vermomming beter gekund, met name in een tijd waarin de plastische chirurgie mirakelen vermag te verrichten. Lees verder.

Daarentegen betoonden de deskundigen wel respect voor de manier waarop Karadzic zich een nieuwe overtuigende voorgeschiedenis wist aan te meten. Iedereen die het horen wilde vertelde hij immers dat hij zijn familie in de Verenigde Staten had achtergelaten, waarbij een foto van zijn vier kinderen in t-shirts van de L.A.-Lakers aan de muur van zijn woonkamer als voornaamste bewijs moest dienen. Het heeft hem niet mogen baten, want zoals bekend is hij, zij het vele jaren te laat, ingerekend.

Niettemin roept deze kwestie prangende vragen op aangaande de maakbaarheid van de menselijke identiteit. Volstaat het werkelijk om een nieuwe naam aan te nemen, een bijbehorend levensverhaal te verzinnen en eventueel iemands voorkomen te wijzigen om van hem of haar een ander mens te maken? Over het algemeen gaan we ervan uit dat we een stabiele persoonlijkheid bezitten, een innerlijke kern, een welomschreven ik, die weliswaar samen met het lichaam van kind naar adolescent, volwassene en ten slotte bejaarde evolueert maar bovenal continuïteit aan deze ontwikkeling verleent. Blijft deze kern dan niet bestaan, zelfs al voltrekt zich aan ons de meest radicale metamorfose?

Beroemde voorbeelden uit de westerse literatuur lijken te suggereren van wel. Bij Ovidius staat te lezen dat, wanneer Acteon tijdens een jachtpartij per ongeluk op de badende godin Diane stuit en zij hem als straf voor het aanschouwen van haar naaktheid in een hert verandert, de ongelukkige doodsbang wordt voor de andere jagers omdat deze hem nu wel eens voor een mals stukje wild zouden kunnen aanzien. Niet ten onrechte, zo blijkt, want ondanks Acteons pogingen zijn vrienden te waarschuwen dat hij geen echt hert is maar hun betoverde kameraad, wordt hij zonder pardon neergeschoten...

Ook Gregor Samsa uit De gedaanteverwisseling van Franz Kafka blijft ogenschijnlijk innerlijk zichzelf, nadat hij op een ochtend als kever is ontwaakt en bijgevolg gedwongen wordt zijn individuele wil aan de instincten, gedrags- en voedingspatronen van dit afstotelijke lijf ondergeschikt te maken. Het feit dat zijn familieleden hun afkeer van hun monsterlijke huisgenoot overwinnen om hem dagelijks rottende etensresten te voeren, kan er op wijzen dat ook zij onder dat hoornen schild en in die kop met voelsprieten nog een restje Gregor vermoeden.

Dit zijn evenwel allebei gedwongen metamorfosen, waar de desbetreffende hoofdrolspelers zelf geen vat op hebben. Hoewel het bij Kafka niet geheel duidelijk wordt welke instantie de verdierlijking bewerkstelligt, lijkt Gregor Samsa's lot naar analogie met Ovidius' wrekende godin ook met een waas van schuld, boete en vergelding omgeven. Hoe dan ook is er in Kafka's novelle geenszins sprake van vrije keus. Maar hoe staat het met de zelfgekozen persoonsverwisselingen, zoals die van voornoemde Karadzic?

Een opmerkelijk geval hiervan verschaft ons Pascal Mercier in zijn Nachttrein naar Lissabon. Na een toevallige ontmoeting met een Portugese vrouw besluit de leraar klassieke talen Gregorius namelijk zijn vertrouwde leventje in Bern op te geven en naar Lissabon af te reizen. Hoewel hier geen sprake is van een gedaanteverwisseling in de letterlijke zin van het woord - Gregorius brengt geen bewuste veranderingen aan in zijn biografie of fysieke verschijning -, heeft het er desondanks alle schijn van dat hij in de laatste stad van Europa inderdaad herboren wordt. Symbolisch komt dit tot uitdrukking in de nieuwe bril die hij in Portugal heeft moeten aanschaffen, nadat zijn oude bij een valpartij gesneuveld is, en waardoor hij zijn omgeving onverwachts op geheel andere wijze waarneemt.

Echter, dit keerpunt in Gregorius' bestaan betekent evenmin een volledige breuk met zijn verleden. Veeleer biedt het hem de kans zich om te draaien, de afgelegde weg te overzien en de gemiste afslagen alsnog uit te proberen. Terwijl hij zijn mislukte huwelijk met een van zijn vroegere studentes overdenkt, tracht hij tezelfdertijd zijn reeds lang vervlogen passie voor het Perzisch die hem tientallen jaren geleden bijna een baantje als huisleraar in Isfahan heeft doen aanvaarden, terug aan te wakkeren. Kortom, Gregorius haalt evenzeer bakzeil als het erop aankomt zijn Bernse ik daadwerkelijk af te schudden.

Wellicht hoeft dit geen verwondering te wekken, want wat is die zogenaamde persoonlijkheid, die kern van ons op de keper beschouwd behalve een verzameling unieke ervaringen en herinneringen? Tot dit inzicht lijkt ook Ignacio Padilla de lezers van zijn Amphitryon te willen brengen. In deze ambitieuze labyrintische roman, waarom het me hier ook eigenlijk te doen was, worden niet alleen talloze identiteiten vervalst of moedwillig afgelegd, maar zijn ze bovendien tot ordinaire handelswaar gedegradeerd. De personages schrikken er immers niet voor terug om hun naam en lot te verruilen, te versjacheren en zelfs koudweg op het spel te zetten.

In de openingsbladzijden van het boek is het al gelijk zover: ten tijde van de Eerste Wereldoorlog treffen twee jonge mannen, Viktor Kretschmar en Thadeus Dreyer geheten, elkaar per toeval in een treincoupé wanneer ze op weg zijn naar hun toekomstige betrekkingen, de een als seinwachter op de lijn München-Salzburg, de ander als frontsoldaat bij de Oostenrijks-Hongaarse troepen in Sarajevo. Ze besluiten een schaakpartij te spelen met hun persoonsgegevens als inzet. De winnaar wacht een gezapig leventje in een seinhuisje, de verliezer een gewisse dood in de loopgraven. Dreyer wint en wordt als gevolg van hun afspraak de nieuwe spoorwegbeambte Kretschmar, maar dit brengt hem nog niet het verhoopte geluk. Zelf de saaie routine van zijn baan verfoeiend verneemt Kretschmar namelijk enkele jaren later dat Dreyer tegen alle verwachtingen in de oorlog overleefd heeft, sterker nog, dat hij als gedecoreerde oorlogsheld nu snel carrière maakt in het Duitse leger, zodat de verbolgen seinwachter al spoedig op wraak zint. Opnieuw zien we hier hoe het verleden uit de diepste krochten van het lichaam opwelt en door het oppervlak van de permanente maskerade heen breekt. Kan Kretschmar het niet verkroppen dat Dreyer thans de faam geniet die hemzelf te beurt had moeten vallen? Of wortelt zijn rancune in nog veel mistiger, onwelriekender moerassen van de geest, en wordt hij veeleer getergd door het besef dat, indien hij zijn vroegere identiteit had behouden, het hem veel slechter zou zijn vergaan, dat het hem sowieso aan het nodige lef zou hebben ontbroken?

Hoe het ook zij, wat Kretschmar niet weet is dat de man die momenteel de naam Thadeus Dreyer draagt en tot de rang van generaal in Hitler-Duitsland is opgeklommen, helemaal niet zijn voormalige schaaktegenstander is. Deze laatste blijkt inderdaad aan het front te zijn omgekomen, waarna een priester zich in de chaotische nasleep van de oorlog diens papieren heeft toegeëigend. Mocht er nog enige twijfel over bestaan, bij Padilla is inderdaad niemand meer wie hij aanvankelijk leek te zijn.

Toch kan het allemaal nog veel ingewikkelder, zoals het vervolg ons leert. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakt Dreyer, nummer drie dus, betrokken bij het plan Amphitryon waarmee maarschalk Göring zogezegd - dit is zover ik weet geen historisch feit - een team van perfecte dubbelgangers voor de nazikopstukken beoogde op te leiden. (Amphitryon verwijst overigens andermaal naar de Griekse mythologie, want zo heette de onfortuinlijke echtgenoot wiens gedaante Zeus aannam om bij diens vrouw Alcmene Hercules te verwekken.) Uiteindelijk zal Padilla zelfs suggereren dat de man die in 1961 in Jeruzalem terechtstond op het proces-Eichmann, bijgewoond en verslaan door onder meer Harry Mulisch en Hannah Arendt, niet de gewetenloze organisator van de jodenvervolgingen was maar diens lookalike Franz Kretschmar, de zoon van Viktor...

Omdat Amphitryon in stilistisch opzicht vaak geforceerd en qua karaktertekening soms wat bordkartonnerig aandoet, moet Padilla het voornamelijk van zijn ingenieuze plot en narratieve gegoochel hebben; ook de vier vertellers van dienst profileren zich immers als meesterbedriegers en zijn voor geen cent te vertrouwen. Dankzij deze laatste, van scherpzinnigheid getuigende eigenschappen beklijft deze roman niet alleen, ze maken Amphitryon tot een duizelingwekkend spiegelpaleis. Padilla toont ons het fantasma van de ware of stabiele identiteit: de naam als een snijpunt van sociale relaties dat niet zozeer het individu toebehoort als wel hem of haar een plaats binnen een bepaalde geografie en geschiedenis toewijst; het lichaam dat aan verandering onderhevig is en geenszins authenticiteit waarborgt; het levensverhaal dat al dan niet bewust of gewild anders wordt verteld.

De arrestatie van Karadzic vertoont overigens ook wel wat gelijkenis met de zaak-Eichmann. Een jaar voor zijn proces werd Eichmann zoals bekend in Buenos Aires, waar hij in incognito leefde, door de Israëlische geheime dienst opgespoord en ontvoerd. Het vervelende is echter wel dat je, na het lezen van Amphitryon, je wel begint af te vragen wie nu eigenlijk voor het Joegoslavië-tribunaal in Den Haag zal verschijnen...