Streuvels en de avant-garde

Terugblikkend op zijn leven vertelt Stijn Streuvels (1871-1969), in Ingoyghem, hoe hij in de loop van de jaren twintig de opkomst van een geheel nieuwe kunst begon waar te nemen. Dit was hem met name opgevallen tijdens het banket ter gelegenheid van het vijfentwintigjarig jubileum van het literaire tijdschrift Van nu en straks, toen de rede van de bedaagde voorman August Vermeylen onthaald werd op gefluit van een groep jonge snaken.

De dynamiek en vormvernieuwing van schrijvers als Paul Van Ostaijen deden Streuvels beseffen dat de volgende generatie, met een eigentijdse kijk op de dingen, was opgestaan. Het is merkwaardig om deze beruchte episode uit de literatuurgeschiedenis over het aantreden van de avant-gardes verteld te zien vanuit het standpunt der 'ouderen'. Veel bekender zijn immers de versies van de avant-gardistische kunstenaars zelf, doorspekt met de beeldenstormersretoriek van adolescenten die het helemaal anders willen aanpakken dan hun ouwelui.

Overigens lijkt Streuvels' kennismaking met deze esthetische revolutie na 1920 best laat te komen. Of is hij, schrijvend aan zijn memoires in de vroege jaren vijftig, eerder door hem opgemerkte voortekenen vergeten te vermelden? Per slot van rekening vervaardigden Picasso en Braque reeds in 1907 kubistische schilderijen, verklaarde het eerste futuristische manifest uit 1909 al dat alle musea het beste meteen met de grond gelijk gemaakt konden worden en dateerde de voor de beau monde zo shockerende Le sacre du printemps waarin een maagd zich in een orgiastisch lenteritueel dood danst van 1913. Of dit Streuvels allemaal ontgaan is valt te betwijfelen.

Anderzijds klopt het wel dat deze avant-gardistische ideeën pas na WO I in Nederland en Vlaanderen werkelijk ingang vonden, en dan nog op vrij beperkte schaal. Dit zal ongetwijfeld meerdere oorzaken gehad hebben, maar voor Vlaanderen geldt vast en zeker dat de nog kleine culturele elite destijds erg behoudend van signatuur was. Thans een van de welvarendste regio's van Europa, ook qua opleidingsniveau, behoorde Vlaanderen toentertijd tot de achterlijkste van het continent. Dat durven we wel eens te vergeten. Het herlezen van de weinige verlichte geesten van toen, zoals Streuvels, kan ons geheugen wellicht helpen opfrissen.

Draaien om de vertel-as

J.M.G. Le Clézio, Omwentelingen (Breda: De Geus, 2004).

omwenteling de (v.)

1 draaiing van een voorwerp om zijn as

In het post-Einsteinuniversum bestaat geen enkelvoudige kosmische tijd, maar is elk lichaam dat door een cyclus gaat een klok die zijn eigen tijd creëert. Het statuut van klok komt bijgevolg behalve onze planeet, ook iedere plant, dier of mens toe.

Jean Marro leidt het jachtige globetrottersbestaan van een adolescent in de tweede helft van de twintigste eeuw. Opgegroeid in Nice vertrekt hij naar Londen om medicijnen te studeren, zoekt vervolgens het avontuur in Mexico Stad, keert terug naar Frankrijk, naar zijn geboortestad, huwt zijn Algerijnse vrouw Mariam later in Parijs. Lees verder.

De blinde Cathérine zit eenzaam in haar bouwvallige flatje in Nice, thans bejaard, dromend over het landgoed Rozelis op Mauritius. Op dat eiland in de Indische Oceaan heeft ze haar kindertijd doorgebracht, totdat het gezin in 1910 hun eigendom vanwege schulden moest verlaten. Sedert 1918 woont ze, sterk verarmd, in Frankrijk en koestert er de herinnering aan haar verloren paradijs. Nu wacht ze iedere middag op haar neefs klopje op de deur, haar vingers die op de tast Jeans gezicht herkennen, alle verhalen over vroeger die ze hem daarna vertelt.

Zoals honderdduizenden andere boerenzoons trekt de Breton Jean Eudes Marro in 1794 vrijwillig ten strijde voor de Revolutie, behaalt samen met hen de overwinning op de Pruisen bij Valmy, maar neemt ten slotte ontslag uit onvrede met de plunderingen van boerderijen ter bevoorrading van het leger. Terug in Bretagne krijgt hij wegens zijn verleden als sansculotte evenwel af te rekenen met het wantrouwen
van zijn overwegend katholieke dorpsgenoten, zodat hij met zijn jonge vrouw Marie-Anne naar Ile de France - de oude naam van Mauritius - besluit te emigreren om er als kolonisten de revolutionaire idealen in praktijk te brengen. Wanneer ze aan boord van de Rozelis de haven van Le Havre uitvaren voor een maandenlange gevaarlijke zeereis beseffen ze dat ze nu voor het laatst in hun leven de Franse rotskusten zien.

Kiambé "dochter van de krijger Askari" is uit Madagaskar als gevangene weggevoerd naar Ile de France waar ze, een van de weinigen die de overtocht in erbarmelijke omstandigheden hebben overleefd, in de hoofdstad Port-Louis slavenarbeid moet verrichten. De hoop op bevrijding gloort echter voor Kiambé, wanneer onder leiding van de legendarische Ratsitatane in 1822 naar het lichtend voorbeeld van Saint-Domingue een slavenopstand uitbreekt. Zelfs nadat het oproer is neergeslagen en de leiders publiekelijk zijn onthoofd om eventuele navolgers af te schrikken, voelt Kiambé zich opnieuw verbonden met haar geboortegrond door Ratsitatanes kind in haar buik. Weldra zal haar man terugkeren, weet ze, en zal hij hen beiden meenemen "op het grote schip naar het grote land."

2 algehele verandering, ommekeer in de staatskundige en/of maatschappelijke toestanden in een land ten gevolge van de actie van hen die aan die toestanden onderworpen waren en die een nieuwe regering invoeren
Synoniem: revolutie

Wat bijna al deze levens met elkaar gemeen hebben is dat de loop ervan bepaald wordt door het revolutionaire geweld van de jongste eeuwen. Voor Jean Eudes en Kiambé zijn dat de bloedige naweeën van 1789. Het geloof in liberté, égalité, fraternité is samen met tienduizenden 'tegenstanders van de Republiek' onder Robespierres guillotine onthoofd. De slavernij die door de Nationale Conventie was afgeschaft omdat deze praktijk niet langer strookte met de gloednieuwe Verklaring van de Rechten van de Mens, heeft Napoleon weer ingevoerd in de overzeese kolonies.

150 jaar later sneuvelt Jeans beste vriend in de Algerijnse bevrijdingsoorlog, terwijl zijn toekomstige vrouw Mariam op een haar na door een aanstormende Franse tank vermorzeld wordt in de straten van Algiers. Later zijn ze getuige van de studentenprotesten, Mariam in Parijs in mei 1968, Jean van het bloedbad van Tlatelolco in Mexico Stad, wanneer het leger op 2 oktober het vuur opent op de demonstranten en er honderden doden achterblijven.

3 algehele verandering in de toestand van iets, in een staat van zaken

Het is nog maar de vraag of al deze politieke omwentelingen ooit daadwerkelijk enige vooruitgang hebben bewerkstelligd. Zoals Walter Benjamins "engel van de geschiedenis" moet constateren: "Hij heeft het gelaat naar het verleden toegekeerd. Waar voor ons een aaneenschakeling van gebeurtenissen verschijnt, ziet hij één grote catastrofe die onafgebroken puinhoop op puinhoop stapelt en ze hem voor de voeten smijt." En desalniettemin blijven de verwachtingen hoog gespannen opdat de collectieve wil er ditmaal wel in zal slagen de richting van de gebeurtenissen te wijzigen.

Echter, aangenomen dat een revolutie wezenlijk ten doel heeft een verstoord evenwicht te herstellen, de ongelijkheid ongedaan te maken, dan lijkt deze pas echt vorm te krijgen in de omarming van twee geliefden. Alleen in de omhelzing van Kiambé en Ratsitatane, van Jean Eudes en Marie-Anne, van Jean en Mariam, schittert even het transparante moment van de éénwording, de balans, de stilstand, de ware ommekeer.

revolutie de (v.)

1 (astronomie) jaarlijkse omwenteling van de aarde om de zon

Naast een subjectieve tijd is er ook de publieke tijd, waardoor het op miljoenen horloges binnen eenzelfde tijdzone ongeveer even laat kan zijn en evenveel kalenders dezelfde datum aangeven. Aangezien deze 'lokale' tijdrekeningen - nu met de enorme omvang van een meridiaan, vroeger veeleer samenvallend met een rijk, cultuur of religie - bij benadering natuurlijke cycli volgen, meestal die van de zon, soms ook die van de maan zoals in de islam, is de Aarde door de eeuwen heen toch dé klok gebleken waarop we ons allemaal, weliswaar ieder vanuit een eigen perspectief, hebben gericht. Het beeld van om de zon draaiende planeet drukt dan ook als geen ander de spanning uit tussen beweging en stagnering, voortgang en wederkeer, diversiteit en eenheid. Terwijl ruimtelijk gezien miljarden mensen naast elkaar op het aardoppervlak verschillende levens leiden, zoals dat van Jean in Mexico en dat van Mariam in Parijs, bevindt de bol onder ieders voeten zich steevast op hetzelfde punt van zijn omloop.

Wat betreft tijd geloven we graag dat de geschiedenis eindeloze ontwikkeling en geen herhaling kent, maar deze moet zich dan wel voltrekken tegen de achtergrond van de eeuwig repetitieve natuurprocessen. Wellicht wordt de menselijke historie net zo goed beheerst door de organische kringloop der seizoenen en maakt ze afwisselend periodes van ontluiking, bloei en verval door.

Dit is de natuurgebonden wijsheid die Jean evenzeer bij de oude Mexicaanse culturen aantreft als bij de presocratici, aan wie hij reeds op jonge leeftijd verknocht raakt. Zo heeft Parmenides van Elea gezegd: "Het maakt niet uit waar ik begin want daar kom ik ook weer uit." Dit inzicht verbindt de adolescent Jean Marro in de tweede helft van de twintigste eeuw bovendien met Kiambé, de dochter van de krijger Askari, die begrijpt dat met haar kind Ratsitatane herboren zal worden. Meer dan anderhalve eeuw scheidt het vertrek van Jean Eudes en zijn vrouw Marie-Anne naar Ile de France van de reis van Jean Marro en Mariam naar Mauritius, maar als Jean aan het graf van zijn voorouders staat is de omwenteling voltooid.

Toch zou dit alles ondenkbaar zijn zonder Cathérine, Jeans tante die hem over zijn familie op Mauritius heeft verteld. Zij vormt de as waarrond Omwentelingen draait, het blinde oog van de storm, wiens verhalen ervoor zorgen dat de flat in Jeans verbeelding plots wiegt als een schip, zoals de Rozelis misschien, en de ommegang begint.

De deuren der waarneming

Naar het einde van zijn leven toe vatte Aldous Huxley (1894-1963) een warme belangstelling op voor geestesverruimende ervaringen. Zo nam hij ergens begin jaren vijftig, onder wetenschappelijk toezicht, mescaline in. De uitwerking daarvan heeft hij nauwkeurig opgetekend in The doors of perception (1954).

Uit deze tekst blijkt dat de hallucinatoire effecten die hij had verwacht volledig uitbleven, en dat het middel zijn waarnemingsvermogen daarentegen aanscherpte. Het had er alle schijn van dat het bewustzijn nu allerlei zintuiglijke prikkels registreerde die het in het dagelijkse leven vanwege het onnutte karakter ervan weg filterde. Vooral de kleurenpracht van bloemen maar ook de vouwen in een pantalon wisten Huxley onder invloed van de drug dermate te boeien dat hij, naar eigen zeggen, medelijden kreeg met Plato die naast deze perceptuele exuberantie nog een eeuwige, statische Ideeënwereld had verlangd.

Twee jaar later, in 1956, verscheen het vervolg hierop als Heaven and hell waarin de auteur parallellen onderzoekt tussen experimenten met drugs en mystieke ervaringen. Hoewel in dit essay andermaal zeer erudiete passages zijn verwerkt over met name de vervoerende kracht van kunst en grootscheepse spektakels, blijkt de schrijver in de tussentijd echter een merkwaardige verandering te hebben ondergaan.

Nog steeds wordt alles in fysiologische verklaringen gegoten – zo zouden de toename van bepaalde stoffen in de hersenen en het bloed die verantwoordelijk is voor de 'transcendentale' trip evengoed door chemische middelen als door de kastijding of het vasten van religieuze fanatici kunnen worden teweeggebracht -, maar nu gaat het plots om een reis naar de 'tegenpool' of de 'andere wereld' van de geest. Huxley doet zijn uiterste best om te bewijzen dat deze bovenzinnelijke wereld ergens buiten de waarnemer moet bestaan en voor alle mensen, van alle tijden en culturen, open ligt. Plato is back in business, oftewel, hoe een rationele denkgigant als de bouwer van Brave new world in het aanschijn van de dood toch naar de redding haakte.

Niet toevallig heeft Simon Vinkenoog beide essays naar het Nederlands vertaald. Je kunt je wel afvragen of deze hedonist – in de beste betekenis van het woord – Huxley in zijn tweede boek nog kon volgen. Feit is dat de vertaler alleen De deuren der waarneming van een trefzeker nawoord heeft voorzien.

De Cubaanse revolutie toen en nu

Onder deze titel vindt vanavond in De Balie (Amsterdam) een debat plaats tussen drie Cuba-specialisten. Simon Reid-Henry (economisch geograaf), Maarten Steenmeijer (hoogleraar Spaanstalige letterkunde) en Edwin Koopman (Latijns-Amerikacorrespondent) gaan na hoe het anno nu gesteld is met de droom van Fidel en Che. Het programma vangt aan om 19.30.

De duivel van Opel

In zijn diepgaande studie van de moderne ervaring All That is Solid Melts into Air. The Experience of Modernity (Simon and Schuster, 1982) wijdt Marshall Berman een volledig hoofdstuk aan Goethes Faust. Met name de Faust uit het tweede deel die het megalomane plan opvat de zee droog te leggen om er landbouwgrond van te maken, belichaamt voor Berman de moderne mens bij uitstek, de 'Developer' of projectontwikkelaar. Efficiënt, met kennis van zaken en grote managerskwaliteiten mobiliseert deze ingenieur avant la lettre duizenden arbeiders die de wereld naar zijn blauwdruk moeten omtoveren.

Maar dit gigantische project kan slechts slagen doordat Faust een contract met de duivel heeft afgesloten. Wanneer een armetierig hutje aan de kust het thans gestroomlijnde landschap blijft ontsieren en het echtpaar dat er woont van geen wijken wil weten, geeft de meesterplanner aan Mefistofeles en zijn kornuiten het bevel hen te laten 'verdwijnen'. Moderne leiders knappen de vuile zaakjes niet zelf meer op; daar hebben ze ambtenaren voor.

Volgens Berman vormt dit de tragiek inherent aan ieder moderniseringsproces: nooit eerder dan tijdens de voorbije twee eeuwen hebben mensen zulke grootschalige dromen kunnen realiseren, de werkelijkheid op een dusdanig doorgedreven manier kunnen hervormen, maar tegelijk hebben ze daarbij net zoveel moeten vernietigen. Elke 'Developer' sluit al dan niet gewild een overeenkomst met de Prins van het Duister.

Je moet er onwillekeurig aan denken nu de Opel-directie evenmin als de Europese Commissie zich druk kan maken om het verlies van duizenden banen. Dat is nu eenmaal de prijs van herstructurering...

De vergeten passagiers van de Beagle

Vanavond starten de uitzendingen van de documentaireserie Beagle. In het kielzog van Darwin op de Nederlandse televisie. Bert Sliggers, curator van het Haarlemse Teylers Museum en straks ook opvarende van de Beagle, haalt in een interview met Athenaeum Boekhandel een vergeten episode van deze beroemde reis aan.

Behalve de passagier die onze blik op de oorsprong van het leven zou veranderen vervoerde het schip namelijk ook vier Vuurlanders, leden van de Yamani-stam, die enkele jaren voordien naar Engeland waren meegenomen om 'beschaafd' te worden. Gekerstend en wel werden ze nu door de Beagle terug thuis gebracht, opdat ze er voortaan het 'goede' voorbeeld konden stellen. Dit vergeten verhaal en ook het navrante vervolg ervan heeft de Brits-Argentijnse Sylvia Iparraguirre verwerkt tot haar boeiende historische roman Vuurland (De Geus, 2001).